ژيار

زمانه، رسانه‌ایی فارسی زبان اما ایرانی

2011-08-02T18:43:00.002+04:30

این یادداشت متنی تحلیلی نیست و بهانه‌ی نوشتنش پنج سالگی «زمانه» است. آن‌چه در این یادداشت آمده جای بحث و پردازش بیشتر دارد و هدف از طرح مختصر آن در این‌جا، نشان دادن یکی از ویژگی‌های مثبت و موفق زمانه است. پنج سالگی زمانه را به مدیران، همکاران و همراهان این رادیو ـ سایت تبریک می‌گویم...

فارسی در حال حاضر نقش زبان میانجی را در بین اقوام و ملت‌های ایران دارد. زبانی که من کُرد جهت برقراری ارتباط با هموطن تُرکم از آن استفاده می‌کنم. وجود زبانی میانجی در کشوری مثل ایران با تنوع زبانی و گویشی بسیار، لازم به نظر می‌رسد.

اغلب رسانه‌های فراگیر ایرانی برنامه‌ها یا مطالب خود را به زبان فارسی پخش یا منتشر می‌کنند. اما فارسی در این رسانه‌ها فقط نقش زبان میانجی را برای مخاطبان ایرانی ایفا نمی‌کند. و فقط زبانی برای انتقال نظرات و ارتباط با مخاطبان نیست. بسیاری از این رسانه‌ها همزمان با استفاده از زبان فارسی سیاست فارس گرایی را نیز به کار می‌گیرند.

بدین صورت که عموماً اخبار و مسائل مربوط به اقوام و ملت‌های غیرفارس در این رسانه‌ها سانسور می‌گردد، یا مثل جغرافیای محل زیست‌شان به حاشیه رانده می‌شود. شیوه گزینش و انتشار اخبار و... به گونه‌ایی است که احساس می‌شود مخاطب این رسانه‌ها تنها فارس زبانان هستند، و نه دیگر ایرانیان غیرفارس که فارسی را می‌فهمند و می‌توانند به آن تکلم کنند.

از کم توجه‌ایی به حضور و حقوق اقوام و ملت‌ها در رسانه‌های فارسی زبان ایرانی که بگذریم. زمانی هم که این رسانه‌ها بنا بر ضرورت می‌خواهند برنامه یا مطلبی در این رابطه پخش یا منتشر کنند. در تهیه و تنطیم آن بیشتر از این‌که اصول و قواعد حرفه‌ایی کار خود را در نظر داشته باشند، سعی در پیروی از ادبیات فارس محور دارند. به عنوان مثال استفاده مکرر از اصطلاح "قوم" به جای "ملت" و حتی حساسیت نشان دادن روی استفاده از "ملت" برای خطاب ترک‌ها یا کردها و... در ایران، نه تنها به معنای حرفه‌ایی برخورد کردن آنها نیست، که مشخصاً ناشی از یک ذهنیت سیاسی فارس گراست که بر این رسانه‌ها حاکم است.

اگر نه این رسانه‌ها می‌توانستند با در نظر داشتن عدم قطعیت در علوم انسانی و تعریف‌های جامعه شناسی که یکی از آنها همین اختلاف بر سر اصطلاح "قوم" و "ملت" است، به استفاده توأمان از هر دو اصطلاح مبادرت ورزند تا توزان و بی‌طرفی را حداقل در ادبیات مورد استفاده خود رعایت کنند.

مشخصاً ایراد و انتقاد اساسی متوجه مدیریت سیاسی این رسانه‌هاست که در واقع ادعای ایرانی بودن رسانه‌ی خود را قربانی دیدگاه‌های تنگ نظرانه‌ی سیاسی‌شان کرده‌اند. جالب آن‌که معمولاً در پاسخ به چنین انتقاداتی هم از حرفه‌ایی بودن مایه می‌گذارند!

اما آیا این نگاه و روش در تمام رسانه‌های فارسی زبان ایرانی وجود دارد؟ وجود حداقل یک یا چند استثنا می‌تواند پاسخ منفی را در برابر این سئوال بنشاند. از نظر من رادیو زمانه یکی از این استثناهاست.

زمانه به ویژه در نیمه‌ی دوم حیات خود توانسته خود را به عنوان نمونه‌ایی موفق و ایرانی از رسانه‌ایی فارسی زبان معرفی کند. دلیل این موفقیت به نظر من تا حد بسیار زیادی متاثر از مدیریت غیرسیاسی و در عین حال حرفه‌ایی این رسانه است.

زمانه رسانه‌ایی فارسی زبان اما ایرانی است. فارسی بودن خود را در زبان مورد استفاده برای انتقال نظرات و ارتباز با مخاطبان نشان می‌دهد و ایرانی بودنش را در موضوع و محتوا. در زمانه نه تنها اخبار و گزارش‌های مناطق مختلف ایران و بحث‌های مربوط به اقوام و ملت‌های ایرانی مورد توجه قرار می‌گیرد، که محدودیت و ممنوعیتی هم برای طرح موضوع و ادبیات مورد استفاده مگر به لحاظ حرفه‌ایی وجود ندارد.

این‌جا دیگر یک دیدگاه سیاسی فارس گرا حاکم نیست که بخواهد متن شما را با قلم تنگ نظری سیاسی سانسور یا به اصطلاح ویرایش کند. این‌جا متن شما بر پایه‌ی اصول و قوانین حرفه‌ایی و رسانه‌ایی ادیت می‌شود. کسی تو را بازخواست نمی‌کند که چرا "ملت" نوشتی؟! و کسی قیم‌مابانه از شما نمی‌خواهد اصطلاح "قوم" را جایگزین "ملت"‌ کنی تا از طرف عده‌ایی از مخاطبان حساسیت ایجاد نشود. و همین کافی‌ست تا بفهمی در آن رسانه حساسیت و نظر کدام مخاطبان برای‌شان مهم‌تر است.

برای آن‌که در تعریف و تمجید از زمانه در دام مطلق گرایی گرفتار نشوم! نمونه‌ایی از انتقادی را که یک بار در واکنش به اعمال چنین شیوه‌ایی در زمانه با سردبیر آن «فرید حائری نژاد» مطرح کردم می‌آورم. برای بار دوم یا سوم بود که می‌دیدم در مطلبی که در زمانه منتشر می‌شود "فعال کُرد" یا "کُرد ایرانی" به شکل "ایرانی کُرد" تغییر یافته است. مطمئناً بار اول چون احساس نکردم تعمدی در کار است و از طرفی هم حساسیت خاصی روی ترکیب فوق نداشتم واکنشی نشان ندادم.

با تکرار این موضوع برای سردبیر ایمیل دادم و گفتم: اگر اعتقاد به رعایت رابطه جزء به کل در ادبیات داشته باشیم و این را هم بپذیریم که کُرد جزء ایران است. این اصطلاح ترکیبی شما به شکل "فعال ایرانی کُرد" اشتباه است. مثلاً کجا عنوان می‌شود "فعال ایرانی زن" یا "جنبش ایرانی دانشجو"؟؟!! و در پایان: احساس می‌کنم کسی که متن را ویرایش کرده با نگاهی سیاسی و ناسیونالیستی اقدام به این جا به جایی نموده است.

پاسخ فرید حائری نژاد اما فارغ از هر اظهارنظر شخصی یا توجیه از جایگاه حقوقی به عنوان سردبیر، با دادن این اطمینان که حتماً پیگیری می‌شود و به این مورد توجه خواهد شد، همچنین تاکید بر این‌که کسی در زمانه نمی‌تواند در ویرایش متن نظرات شخصی و سیاسی خود را دخالت دهد. نه تنها نشانه‌ی انتقادپذیری و ارزش گذاری برای نظرات نویسندگان و مخاطبان بود، بلکه با اصلاح متن مورد نظر و عدم تکرار آن در متون بعدی این اطمینان را نیز برای من نوعی حاصل کرد که آن نگاه فارس محوری و تعصبات ناسیونالیستی در زمانه اگر نگوییم اصلاً نیست ولی بسیار کمرنگ است.

زمانه در حد خود توانسته ثابت کند، اگر اخبار و حقوق اقوام و ملت‌های ایرانی مورد توجه قرار داده شود، می‌توان آنها را چه در غالب همکار و چه همراه، جذب رسانه‌های فارسی زبان ایرانی کرد. هر چند اختصاص بخش‌هایی از این رسانه‌ها به زبان‌های ایرانی غیرفارسی می‌تواند همکاری و همراهی بیشتر و موثرتری را از جانب ایرانیان غیرفارس زبان به دنیال داشته باشد.

اصولاً آن‌چه که در معادلات سیاسی و بحث‌های اجتماعی به "واگرایی" اقوام و ملت‌های ایرانی تعبیر و تفسیر می‌شود را می‌توان در رسانه‌ایی مثل زمانه چه در جایگاه نویسندگان و مخاطبان و چه میزان و موضوع برنامه‌ها و مطالب به صورت "همگرایی" نسبی اقوام و ملت‌هایی ایرانی مشاهد کرد. این نتیجه‌ی نگاه حرفه‌ایی و ایرانی و در عین حال غیرسیاسی و غیرناسیونالیستی (فارس محوری) این رسانه و مدیریت آن است.

همین اتفاق را به شکل دیگری در مورد اقلیت‌های جنسی نیز که بخشی پنهان از جامعه‌ی ایرانی هستند می‌توان مشاهده کرد. تابوشکنی زمانه در پرداختن به مسائل همجنس‌گرایان و اختصاص بخشی از برنامه‌ها و مطالبش به دگرباشان مطمئناً مخالفانی بیشتر از منتقدان طرح مسائل قومی و ملی و حتی از استفاده از واژه "ملت" برای بلوچ و عرب و... دارد.

اما این‌جاست که زمانه در جایگاه رسانه‌ایی مدرن مسائلی را که پیش از این رسانه‌های ایرانی با توجیه احترام به عرف اجتماعی (در مورد همجنس‌گرایان) و قواعد سیاسی (در رابطه با ملت‌ها) خود را از پرداختن به آن‌ها منع کرده‌ بودند، به بحث روز تبدیل می‌کند و راه پذیرش حقایق موجود و تغییر عرف اجتماعی و قواعد سیاسی غلط رایج را هموار می‌کند.

زمانه نشان داد برعکس تصورات غلط موجود، همجنس‌گرای ایرانی انسانی منزوی نیست، اگر رسانه‌ایی شجاعت شکستن تابوها را داشته باشد و حضور آنها را آن‌گونه که هستند به رسمیت بشناسد و فضای فعالیت و نوشتن در اختیارشان بگذارد. زمانه نشان داد اقوام و ملت‌های ایرانی واگرا نیستند، اگر رسانه‌ایی حضور آنها را بنا بر تعریف خودشان به اسم "قوم" یا "ملت" با حقوقی مشخص ببیند و به رسمیت بشناسد و از حقوق‌ ملی و زبانی‌شان حتی به زبان فارسی صحبت کند.

خاطرات تنهایی روزهای زندانی

2011-05-24T06:29:00.000+04:30

با امید به آزادی همه‌ی زندانیان سیاسی؛ این نوشتار را تقدیم می‌کنم به پروانه، دخترخاله‌ایی که در تمام دوران زندگی‌ام بیش‌تر از یک خواهر بوده برایم. در طول مدت بازداشتم بارها تهدید شد و حتی همراه با مادر، خاله‌ی سال‌خورده و دخترعمویم به دلیل تحصن مقابل بازداشتگاه، چند ساعت بازداشت شدند. باز تقدیم می‌گردد به بهاره، دوستی که در تمام دوران دوستی‌مان بیش‌تر از یک دوست عادی بود برایم. در طول مدت بازداشتم بارها خطر کرد و حتی به خاطر همراهی با خانواده‌ام در شب نوروز مقابل بازداشتگاه، از کارش اخراج شد. همچنین تقدیم می‌گردد به دیگر اعضای خانواده و دوستانم که تا همیشه‌ی‌ همیشه مدیون و قدردان پشتیبانی‌ها و خوبی‌های‌شان در دوران بازداشتم هستم.

با صدای زنگ‌های ممتد از خواب می‌پرم. درب را به روی‌شان می‌گشایم. با همان چشمان خواب آلود کلت را بر کمر مرد می‌بینم. جا می‌خورم! اما بر خود مسلط می‌شوم. آن‌ها را هم به آرامش دعوت می‌کنم تا بیماری پدرم را در نظر بگیرند. به سمت اتاق می‌روم تا حاضر شوم. به دنبالم می‌آیند. یکی پس از دیگری، هفت نفر. خانه را تفتیش می‌کنند. بیش‌تر از همه اتاق خودم را. حالا پدرم هم از خواب بیدار شده. یکی از مأمورها با او حرف می‌زند تا آرام شود. می‌گوید چیزی نیست فقط چند سئوال ساده است.

سوراخ سنبه‌ها را هم می‌گردند. حتی داخل بالشتکی که ابرش خرد شده و امکان جاسازی چیزی در آن وجود دارد. به دیوار اتاقم تکیه داده‌ام و فقط نگاه‌شان می‌کنم. صدای یکی از مأمورها از اتاق دیگر می‌آید. از پدرم می‌پرسد اسلحه دارید؟! با ترس و دلهره به سمت صدا می‌روم. به دستانش نگاه می‌کنم. مبادا در دستش سلاحی باشد که قرار است از خانه‌ی‌ ما پیدا شود. کارشان تمام می‌شود. اسباب و وسایل را در صندوق عقب دو اتومبیل جا می‌دهند. از پدرم خداحافظی می‌کنم. دنبال‌مان می‌دود و التماس‌شان می‌کند: کتکش نزنید، اعدامش نکنید.

راننده سرعت می‌رود و سبقت می‌گیرد. انگار که مسافر اورژانسی داشته باشد. پلیس راهنمایی رانندگی فرمان ایست می‌دهد. اما ما بدون تفاوت به مسیرمان ادامه می‌دهیم! به محل بازداشتگاه اداره اطلاعات کرمانشاه واقع در میدان نفت نزدیک می‌شویم. به دستور مأمور بغل دستم، چشمبند می‌زنم و سرم را پایین می‌برم. داخل حیاط پیاده می‌شویم. دستم را در دست نگهبان می‌گذارند. از راهروهای پر پیچ و خم عبورم می‌دهد. درب سلول را باز می‌کند و پشت سرم می‌بندد. صدای بسته شدن قفل را که می‌شنوم چشمبند را بر می‌دارم. این‌جا چقدر کوچک است و تاریک.

در و دیوار را می‌کاوم. به دنبال یک اسم آشنا. شاید فرزاد. نمی‌یابم اما. احساس تنهایی می‌کنم. روی دانه دانه‌ی کاشی‌ها اسم می‌گذرام. فرزاد، زینب، عدنان، یاسر، کوهیار، شیوا، آرش، کامیار، روناک، عباس، شیرین، فرهاد، عبدالله، سعید، پریسا، علی، حبیب، شیرکو، بهمن، بهاره و... کاشی‌ها تمام می‌شوند. اما اسامی ادامه دارند. نه، من تنها نیستم.

همان شب اول کوتاه از همه چیز می‌پرسند و کوتاه پاسخ می‌دهم. اخبار، گزارش‌ها، مصاحبه‌ها، مقاله‌ها؛ انجمن ژیار، سازمان حقوق بشر کردستان، کمپین یک میلیون امضاء، ادوار تحکیم وحدت، اتحادیه دانشجویان کُرد؛ جنبش سبز، احزاب کُردی؛ کیانوش آسا، احسان فتاحیان؛ سفر کردستان عراق، سفر آفریقای جنوبی؛ چرایی دفاعم از زندانیان سیاسی و دلیل مخالفتم با حکم اعدام و... همین‌ها را جمع و جور می‌کنند و روز بعد که به دادگاه منتقل می‌شوم، قاضی در حضور معاون دادستان اتهام تبلیغ علیه نظام را تفهیم می‌‌کند و قرار بازداشتم برای یک ماه تایید می‌شود.

اعتراض می‌کنم. مکتوب می‌نویسم. قاضی بحث می‌کند. از جریانات انتخابات می‌گوید و مفهوم واقعی حقوق بشر اسلامی! از حقوق کُردها و زنان. حداقل در دو مورد با هم به توافق می‌رسیم. این‌که قانون خانواده نیاز به اصلاح دارد. و تلویزیون استانی باید بیش‌تر برنامه‌هایش به زبان محلی باشد. رییس کل دادگستری استان از درب اتاق رد می‌شود. توقف می‌کند و قاضی نزدش می‌رود. می‌گوید حاجی این را بچه‌های اداره آورده‌اند. نیم‌نگاهی می‌اندازد و بی‌تفاوت می‌گذرد. طبیعتاً نمی‌شناسد. بین آن همه دانشجو که هر ترم دارد، نمی‌شود چهره و نام‌ همه را به خاطر داشت. حتی اگر این دانشجو پرسش‌گرترین دانشجوی کلاس آیین دادرسی کیفری باشد. پرسیدم و پاسخ داد. تکرار کردم و تأکید کرد. مأموران اداره اطلاعات ضابط قضایی نیستند. اما حالا بودند!

میهمانی شب دوم! با چشم‌بند رو به جمعی پنج، شش نفره می‌نشینم. براقی واکس کفش‌ها و خط اتوی شلوارهای‌شان را می‌توانم از زیر چشمبند ‌ببینم. عطر تند ادکلن‌های‌شان در هم آمیخته‌اند و صداها نیز در هم می‌آمیزند. هر کس چیزی می‌گوید. پنج سال است تحت نظری! پنج کیلو پرونده داری! می‌دانی چرا اینجایی؟ ما همه چیز را می‌دانیم. بهتر است حرف بزنی. به ما اعتماد کن. با ما همکاری کن. به نفع خودت است. یکی وعده تشویق می‌دهد و دیگری تنبیه. یکی ترغیب می‌کند و دیگری تهدید.

همان شب اجازه می‌دهند با مادرم تماس بگیرم. تماسی که تا هفته‌ی آخر بازداشت دیگر تکرار نمی‌شود. خانه‌مان شلوغ است. مادرم اما آرام. می‌گوید تو قوی باش و نگران ما نباش. قوی می‌شوم با این کلام مادرم اما نمی‌توانم نگران نباشم. نگران‌تر می‌شوم وقتی دیگر اجازه تماس نمی‌دهند و در عوض هر از گاهی خبر می‌آورند که مادرت مریض شده و پدرت دارد می‌میرد. نباید باور کنم اما شنیدنش هم سخت است. یک بار که شانه بالا می‌اندازم، بازپرس دو دستی توی سرم می‌کوبد و می‌گوید ای بی‌عاطفه! حتماً توقع داشتند آن‌جا و در مقابل آن‌ها گریه کنم. اما نه، تنهایی سلول جای مناسب‌تری است برای دلتنگی و گریستن.

همان شب موقع بازگشت به سلول، لیستی از اسامی موجود در گوشی تلفن همراهم را با تعداد زیادی برگ تک‌نویسی زیر بغلم می‌دهند و می‌خواهند وقتی به سلولم برمی‌گردم در مورد هر یک از این افراد هر آن‌چه که می‌دانم بنویسم. متعجب از چنین درخواستی می‌گویم حداقل نیمی از این لیست چند صد نفره مربوط به اعضای خانواده یا کسانی است که هیچ نوع ارتباطی با فعالیت‌های اجتماعی من ندارند. در ضمن تک‌نویسی کار قانونی و اخلاقی نیست و شما اگر سازمانی امنیتی هستید خودتان باید هر کدام از این‌ها را بهتر از من بشناسید. در جر و بحث درخواست آن‌ها و توضیحات من، نهایتاً از افراد فامیل و غیرمرتبطان می‌گذرند.

اسامی را مرور می‌کنم و نگاهی به برگ‌ها می‌اندازم. می‌خواهم بنویسم. بنویسم چقدر دوستانم را دوست دارم. چقدر دل‌تنگ‌شان هستم. چقدر نگران‌شان هستم. بنویسم دوستانم انسان دوست‌ترین، دوست داشتنی‌ترین و صمیمی‌ترین کسانی هستند که می‌شناسم. می‌خواهم بنویسم از آغاز آشنایی‌های‌مان. بنویسم من دوستانم را از لابه‌لای دردهای مشترکی یافته‌ام که تسکین‌شان حضور همین دوستان بود، حتی از فاصله‌هایی بسیار دور. بنویسم من دوستانم را در جست‌وجوی ندانسته‌هایم یافتم و از هر کدام‌شان چیزی آموختم. می‌خواهم بنویسم از لحظه لحظه‌ی با هم بودن‌های‌‌مان. از تقسیم شادی‌‌ها و غم‌های‌مان. از با هم خندیدن‌‌ها و گریستن‌های‌مان. از هم‌فکری‌ها تا هم‌صدایی‌های‌مان. از هم‌اندیشی‌ها تا هم‌کاری‌های‌مان. از سکوت‌ها تا فریادهای‌مان.

می‌‌خواهم همه‌ی این‌ها را بنویسم. اما هیچ کدام را نمی‌نویسم. چون نه این‌ها آن چیزی‌ است که از من می‌خواهند و نه من تجربه‌ی ‌این‌گونه نوشتن‌ برای مخاطبان خاص را دارم. مقابل هر اسم کلمه‌ای می‌نویسم. روزنامه ‌نگار، فعال مدنی، فعال سیاسی یا هر چیز دیگری که حرفه یا حوزه فعالیت اوست. روز بعد که مشق شب‌هایم را تحویل می‌دهم، آقای بازجو با ورق زدن برگ‌ها نچ نچی می‌کند و می‌گوید نه، این آن چیزی نیست که ما از تو می‌خواهیم. باید کامل‌تر بنویسم. حداقل در مورد کسانی که به من نزدیک‌ترند و در موردشان بیش‌تر می‌دانم. به یادم می‌آورد؛ تو هر روز از این شهر به آن شهر می‌رفتی و با این همه آدم ارتباط داشتی. حتی با بعضی‌شان رفت و آمد خانوادگی دارید.

باز به سلولم برمی‌گردم. با برگ‌هایی که حالا تعدادشان کم‌تر شده است. اما باید بیش‌تر بنویسم. نوشتنم نمی‌آید. دوست دارم حرف بزنم. با صاحبان این اسم‌هایی که روی برگه‌ها نوشته شده است. در عدم حضورشان اما به همین خطوط راست و منحنی و نقطه‌های زیر و روی‌شان بسنده می‌کنم. از حال‌ آن‌ها می‌پرسم و از حال خویش می‌گویم. اکنونِ آن‌ها را برای خودم تصور می‌کنم و اکنونِ خویش را برای آن‌ها توصیف می‌کنم. از این توهمات خنده‌ام می‌گیرد و در میان خندیدن می‌زنم زیر گریه و باز به این گریستن می‌خندم. رد گریه‌ها بر روی برگ‌های سفید باقی می‌ماند. اما رد خنده‌ها خیلی زود از روی لبانم پاک می‌شود. نباید رد هیچ کدام را ببینند. هر یک به چیز ناچیزی تعبیر می‌شوند. صبح فردا که برای دستشویی می‌برندم، ریزه کاغذها را در چاه توالت خالی می‌کنم. جلسه‌ی بعد هم که باقی برگ‌ها را تحویل بازجو می‌دهم، می‌گوید این‌ برگ‌ها که نوشتی به درد چاه مستراح می‌خورند.

اتفاقاً یک بار هم قرار شد سر خودم را داخل چاه مستراح بکنند. حتی قرار شد دو قهرمان کشتی‌گیر همشهری را که از نظر آن‌ها به خاطر رد پیشنهاد پناهندگی به یک کشور اروپایی وطن‌پرست بودند بیاورند تا بشاشند روی هیکل من وطن فروش! قرار شد یا همان‌جا خودم را بکشم و زحمت آن‌ها را کم کنم یا وقتی حکم اعدامم آمد ببرند و از سر ستون‌های تخت جمشید دارم بزنند، چون من تجزیه طلب بودم. می‌گویم خیلی جالب است وقتی 5 سال پیش همراه دوستانم از ان‌جی‌‌اوهای سراسر کشور برای اعتراض به آبگیری سد سیوند به پاسارگاد رفته بودیم، ما را از تخت جمشید مستقیم به پاسگاه مرودشت منتقل کردید. آن وقت می‌گفتید شماها سلطنت طلبید. حالا من شدم تجزیه طلب و می‌خواهید از همان سر ستون‌های سلطنتی مرا دار بزنید؟! در مقابل یک بازجو ترجیح می‌دهم سکوت کنم، خشم و حرصم را از حرف‌ها و توهین‌هایش فرو می‌خورم. اما با دیگری بحث می‌کنم و حتی تذکر می‌دهم که در ادبیاتش از واژه‌های جنسیتی و ضدزن استفاده نکند، یا به همجنس‌گرا نگوید همجنس‌باز.

همان ماه اول کسی از تهران می‌آید. تعجب می‌کنم وقتی می‌گوید می‌توانی چشمبندت را برداری. چند روز می‌ماند و هر روز کلی سئوال و جواب. می‌خواهد تا مصاحبه‌ی ویدیویی انجام دهم. قبول نمی‌کنم. اصرار می‌کند و فرصت می‌دهد تا در موردش فکر کنم. قول می‌دهد اگر این کار را انجام بدهم کمکم می‌کند. می‌گویم حرفی برای زدن ندارم. می‌گوید ما می‌گوییم که چه بگویی! به سلولم فرستاده می‌شوم تا دوباره فکر کنم و هر وقت راضی شدم خبرشان کنم. دو هفته می‌گذرد. هیچ کس سراغم نمی‌آید. من هم سراغ کسی را نمی‌گیرم. بعد از آن دیگر اصرار و اجباری برای مصاحبه نمی‌کنند.

روزهای اول که هنوز به راه رفتن با چشمبند در راهروهای پر پیچ و خم بازداشتگاه عادت نکرده بودم، برای رفتن به دستشویی و هواخوری یا اتاق بازجویی، نگهبان دستم را محکم می‌گرفت و دنبال خودش می‌کشید و می‌گفت راه بیافت لعنتی، مردنی!! هیچ نمی‌گفتم، سکوت می‌کردم. نمی‌دانم بعد از چند روز، اما زیاد طول نکشید که این رفتار نگهبانان تغییر کرد. تا آن‌جا که روز آخر وقتی می‌خواستم آزاد شوم یکی از آن‌ها سرم را بوسید و آرام گفت حلال کن! تو با همه‌ فرق داشتی، دلم برایت تنگ می‌شود.

روزهای تکراری در تنهایی سلول می‌گذرد. از بی‌کاری و بی‌کتابی قرآن و شاهنامه را که برای تقویت اسلامیت و ایرانیت در اختیارم گذاشته‌اند!! چند باره و چندین باره می‌خوانم. با سنگ‌ ریز‌ه‌هایی که از هواخوری آورده‌ام به جای آدم‌هایی که دوست‌شان دارم درد و دل می‌کنم. یک روز هم با سوسکی که از درزی داخل سلول آمده بود و هیچ راه فرار نداشت هم‌کلام و هم‌بازی می‌شوم. روزی سه وعده غذا و توالت، هفته‌ایی یک بار هواخوری و حمام. بازجویی‌ها اما روز و وعده ندارند. در تاریکی ِ زیر چشمبند می‌آیند و می‌روند. یک نفر، دو نفر، سه نفر... فکر می‌کنم در طول این مدت پنج با شش بازجو داشتم. از تفاوت صداها و رفتارهای‌شان می‌شد تشخیص داد. یکی نقش بازجوی خوب را بازی می‌کند و آن دیگری بد. یکی عصبانی است و آن دیگری می‌خواهد مهربان باشد. گاهی سه روز پشت سر هم صبح و عصر و شب می‌آیند. گاهی سه هفته می‌گذرد و هیچ خبری از بازجو نیست. پس از مدتی همه چیز تکراری می‌شود. صدای بازجوها، جلسات بازجویی، سئوال‌های آن‌ها، پاسخ‌های من. اما باز ادامه دارد...

روزهای پایانی سال است. بازداشتگاه خلوت و خلوت‌تر می‌شود. تا آن‌جا که تنها سه نفر باقی می‌مانیم. صدای توپ لحظه‌ی سال تحویل که می‌آید، هر سه نفرمان با هم بلند بلند گریه می‌کنیم. من در هق هق‌هایم مادرم را صدا می‌زنم. نمی‌دانم که او هم همان وقت با خانواده و دوستانم کنار سفره هفت سین‌ روبه‌روی درب بازدشتگاه نشسته‌اند. بعد از چند دقیقه با تذکر آرام نگهبان آرام‌تر می‌شویم. نگهبان که می‌رود با هم پچ‌پچ می‌کنیم. هر کدام از خود می‌گوییم. تازه می‌فهمم کسی که در سلول کناری‌ام است و در طول روز چند بار برای هم مشت به دیوار می‌کوبیم. جوانی کم سن و سال است که به اتهام عضویت در پژاک بازداشت شده است. می‌پرسم وکیل داری؟ می‌گوید حتی خانواده‌ام هم نمی‌دانند که این‌جا هستم! اسم روستای‌شان را می‌پرسم و قول می‌دهم که اگر زودتر آزاد شدم هم به خانواده‌اش خبر ‌دهم و هم برایش وکیل بگیرم. اما او زودتر از من آزاد می‌شود. بعداً ردش را تا روستای‌شان گرفتم تا مطمئن شوم.

تقویم دیواری سلولم که عبارت است از تکه نخی لغزان روی کاشی‌های دیوار که به ازای هر یک روز دانه‌ای به جلو حرکت می‌کند دومین ماه بازداشتم را نشان می‌دهد. تعطیلات طولانی نوروز تمام شده است. نزدیک ظهر با صدای چرخیدن کلید داخل قفل سلولم چرت تنهایی‌ام پاره می‌شود. نگهبان با چشمان بسته روی صندلی می‌نشاندم و می‌گوید منتظر باش تا بازپرس بیاید. از شنیدن نام بازپرس و دیدن کتاب‌های قانونی که روی میز گذاشته شده خوشحال می‌شوم. احساس می‌کنم می‌توانم در مقابل کتب قانون و مقامی قضایی دادخواهی کنم. این‌که چرا بازداشتم این‌قدر طولانی شده؟ چرا در سلول انفرادی نگهداری می‌شوم؟ چرا اجازه تماس و ملاقات با خانواده‌‌ام را ندارم؟

با اولین سیلی که بر صورتم نواخته می‌شود تمامی این سئوال‌ها از ذهنم می‌پرد. دست‌های پهن کرده و مشت کرده‌اش را از چپ و راست بر سر و سینه‌ام فرود می‌آورد. قبل از این‌که اعتراض کنم، خودم را محکم می‌گیرم تا نقش بر زمین نشوم. با رکیک‌ترین و سخیف‌ترین واژه‌ها دشنامم می‌دهد و تحقیرم می‌کند. کُرد بودنم را، فمینیست بودنم را و همه‌ی اعتقادات و فعالیت‌هایم را به سخره می‌گیرد. می‌گوید کُردها همه آشوب‌گر و آدم‌کشند. می‌گوید فمینیست‌های زن همه عقده‌ای و مردان‌شان هم ...لیسند. می‌گوید من چند سال است وبلاگت را می‌خوانم. فقط بلدی خوب با واژه‌ها بازی ‌کنی، اگر نه افکارت شیطانی است و فعالیت‌هایت هم خطرناک! همه‌ی این‌ها را که می‌گوید اضافه می‌کند: هیچ نیستی، خیلی بچه‌ایی!

این حرف‌ها را که می‌زند. دو انگشتش را از بالای چشمبند روی چشمانم فشار می‌دهد. خودکار را لای انگشتانم می‌گذارد و فشار می‌دهد. این کارها را که می‌کند، می‌خندد و می‌گوید دردت آمد؟ می‌گوید من سه، چهار سال از تو بزرگ‌ترم. اما من فوق لیسانسم و تو هنوز لیسانست را نگرفته‌ایی. من شاغل هستم و تو؟ من ازدواج کرده‌ام و تو؟ من خانه و ماشین دارم و تو... اما تو چه هستی و چه داری؟!

می‌گویم این‌ها که شما دارید همه خیلی خوب است. ولی من هم چیزهایی دارم که شما ندارید. مهم این است که هر کدام‌مان از چیزی که هستیم و داریم خوشحالیم و احساس خوشبختی می‌کنیم. نمی‌گذارد حرفم را تمام کند. می‌گوید نیامده‌ام این‌جا تا چرت و پرت‌های تو را بشنوم. برگی را مقابلم می‌گذارد و می‌گوید اتهامت جاسوسی است. چشمبندم را کمی بالا می‌کشد و می‌‌خواهد تا بنویسم. می‌گویم نه اتهام را قبول دارم و نه چیزی می‌نویسم. می‌گوید درست است که بازپرسم و در حد من نیست که دستم را با زدن به بدن کسی مثل تو کثیف کنم. اما اگر پایش بیافتد از پهلوان‌های شهرتان لات‌ترم! چند سیلی و مشت دیگر...

کوفتگی بدنم بعد از چند روز در آغوش مادر و پدر و دخترخاله‌ام علاج می‌شود. ملاقاتی چند دقیقه‌ایی در حضور بازجو. نه از ترس بازجو، فقط به خاطر روحیه‌ی‌ مادرم که بسیار قوی به نظر می‌آید، از سلول انفرادی و شکنجه‌های روحی و فیزیکی هیچ حرفی نمی‌زنم. موقع خداحافظی اما درگوشی به مادرم می‌گویم: به وکیلم بگو برای اعتراف به جاسوسی تحت فشارم.

بعد از هشتاد روز به سلولی سه نفره منتقل می‌شوم. آن دو نفر دیگر یکی اتهامش همکاری با سازمان القاعده است و دیگری راهزنی. نفر سوم را هفته‌ایی یک بار عوض می‌کنند. راهزن می‌رود، قاچاقچی اسلحه و عتیقه می‌آید. اما من و القاعده ثابتیم. انگار قرار است با افکار متضاد و بحث‌های بی‌پایان‌مان سوهان روح هم باشیم. ولی تصمیم می‌گیریم یکدیگر را تحمل کنیم. هر چه باشد از تنهایی بهتر است. او از احکام و دستورات اسلامی می‌گوید و من هم از اصول و قواعد حقوق بشری. اما هیچ کدام‌مان اصلاح نمی‌شویم!

ماه سوم می‌آید. چند روز هم می‌گذرد. تقریباً امیدم را به آزادی موقت از دست داده‌ام. احتمال می‌دهم که بخواهند یک راست با حکم روانه‌ی زندانم کنند. هجدهم اردیبهشت ماه به دادگاه منتقل می‌شوم. به محض این‌که از ماشین اداره اطلاعات پیاده‌ام می‌کنند. در حیاط دادگاه چشمم به مادر و خانواده و دوستانم می‌افتد. بیست، سی نفری می‌شوند. مات و مبهوتم از دیدن یکباره‌شان. از هر طرف سر و صورتم را می‌بوسند و من با دستان زنجیر کرده‌ام دستان‌شان را لمس می‌کنم. در این میان مادرم اولین کسی است که به سویم می‌دود و استوار در مقابل دیدگانم ظاهر می‌شود.

به نظر می‌رسد آخرین جلسه‌ی بازپرسی باشد. اتهام تبلیغ علیه نظام پابرجاست، اما جاسوسی را حذف و به جایش اقدام علیه امنیت ملی را تفهیم می‌کنند. بازپرس به مأمور اطلاعات می‌گوید امروز آخرین بازجویی‌ها را هم انجام دهید و فردا بیاوریدش برای تعیین وثیقه. برمی‌گردم به بازداشتگاه. طولانی‌ترین شب بازداشتم را به شوق آزادی فردا در بیداری می‌گذرانم. فردا می‌آید و اما هیچ خبری نمی‌شود. به نگهبان می‌گویم قرار بود من امروز به دادگاه بروم و آزاد شوم. می‌گوید من از هیچ چیز خبر ندارم.

اعتصاب غذا می‌‌کنم. در اعتراض به بلاتکلیفی و ادامه‌ی بازداشت غیرقانونی‌ام. چند بار نگهبان می‌آید و می‌خواهد چیزی بخورم. اما تا یک هفته خبری از بازجو نیست. با ظرفی غذا می‌آید و می‌گوید تازه به من خبر داده‌اند که اعتصاب غذا کرده‌ایی، اگر نه زودتر می‌آمدم! می‌گویم دیگر برایم هیچ چیز مهم نیست. می‌خواهد تا اعتصاب غذایم را بشکنم و قول می‌دهد تا هفته‌ی آینده تکلیفم روشن شود. با تمسخر می‌گوید شما سیاسی‌ها باید قوی‌تر از این حرف‌ها باشید که با سه، چهار ماه بازداشت درمانده شوید. با جدیت می‌گویم همه‌ی سیاسی‌ها مثل هم نیستند. من فرزاد کمانگر نیستم تا بتوانم آن همه بلایی که سرش آوردید را تحمل کنم. اعتصاب غذا هم در حال حاضر تنها راه اعتراض و خودکشی است که قبلاً خودتان از من خواستید.

آهااا راستی کاک فرزادت هم اعدام شد! البته ما موافق اعدامش در این شرایط نبودیم، امااا... می‌خواهم بلند بلند بخندم. اما به لبخندی اکتفا می‌کنم. می‌گویم فرزاد؟! اگر کس دیگری را می‌گفتید شاید باور می‌کردم. اسم فرهاد و علی و مهدی و شیرین را هم می‌آورد. می‌گویم شیرین؟! او که هنوز حکمش تایید نشده بود. دیگر در موردش حرف نمی‌زند. من هم باور نمی‌کنم. به نظرم می‌خواهد روحیه‌ی مرا تضعیف کند. اما تصورش هم برای یک لحظه اشک به چشمانم می‌آ‌ورد. می‌گوید دیدی هنوز آدم نشدی. این مدت هم که همکاری نکردی. تو پنج، شش سال باید بروی زندان تا بفهمی دنیا دست کیست.

نتیجه‌ی یک هفته اعتصاب غذا می‌شود اجازه یک تماس کوتاه تلفنی با خانواده‌ام. می‌گویم مادر و پدرم را در دادگاه دیده‌ام اما خاله‌ام نیامده بود، می‌خواهم با او حرف بزنم. شماره خانه‌شان را می‌گیرد و گوشی را دستم می‌دهم. می‌گویم بی‌بی منم کاوه! هنوز قربان صدقه رفتنش تمام نشده که پسر کوچولوی دخترخاله‌ام گوشی را از دست مادربزرگش می‌قاپد و می‌گوید کاوه دستبندهات رو باز کردند که بیای و به من کُردی حرف زدن یاد بدی؟ با شنیدن این یک جمله‌اش انگار تمام سختی این مدت یکجا فراموش می‌شود. با انگیزه به سلولم برمی‌گردم و روزی چند بار با خودم تکرار می‌کنم: نه، فرزاد و شیرین و هیچ کس دیگر اعدام نشده‌‌اند.

هفته‌ی بعد همان روز به دادگاه می‌روم. وثیقه‌ی پنجاه میلیونی با نظر نماینده اطلاعات می‌شود صد میلیون و تا تأمین وثیقه به زندان منتقل می‌شوم. در حالی که از پله‌های دادگاه پایینم می‌برند از یکی از دوستانم می‌پرسم. از فرزاد و بقیه چه خبر؟ سرش را به نشانه‌ی تأسف تکان می‌دهد. پس راست بود!

بیست و چهار ساعتی را که در زندان دیزل‌آباد هستم نه چیزی می‌خورم و نه می‌خوابم. از کثیفی محیط و ترس از تجاوز! هر چند آدم‌هایی که آن‌جا می‌بینم درمانده‌تر از آنی هستند که برای کسی خطری داشته باشند. اما آن تهدید بازپرس که با تمسخر گفت: می‌فرستمت دیزل‌آباد که همان شب اول ترتیبت را بدهند، تا بفهمی حقوق بشر چیست و از حقوق چه کسانی دفاع می‌کنی، مرتب در ذهنم تکرار می‌شود.

عصر فردا می‌آید. اسم آزادی‌ها را می‌خوانند، اما اسم من نیست. ساعتی می‌گذرد و سربازی به دنبالم می‌آید. می‌گوید نگران نباش آزادی، ولی چون خانواده و دوستانت درب زندان تجمع کرده‌اند می‌خواهند ببرند و جای دیگری آزادت کنند. در آمبولانسی می‌نشینم و چند دقیقه بعد در خیابان کمربندی پیاده‌ام می‌کنند. همه‌ی آن‌هایی که آمده‌اند در زندان را درب خانه می‌بینم و مادرم سرگردان بین زندان دیزل‌آباد و بازداشتگاه اطلاعات آخرین نفری است که می‌رسد و در آغوشش می‌کشم.

آن‌چه در این نوشتار آمد صرفاً روایتی گزارش گونه بود از تکه‌ پاره‌هایی از ایام بازداشت و مطمئناً همه‌ی آن چیزی نبود که آن روزها اتفاق افتاد. بهانه‌ی روایتم از این ایام کوتاه چهار ماهه‌، یادآوری تلخی دوران زندان بود و شیرینی لحظه‌ی آزادی که امروز سال‌گردش است. نوشتم تا یادم بماند سختی روزهای بازداشت من در مقابل سختی‌‌های دیگر زندانیانی که به ناحق دربند شده‌اند هیچِ هیچ بود.

شالی به رنگ صلح بر گردن آزادی ـ تقدیم به مادران؛ پروین مخترع و منور هاشمی

2010-12-17T03:58:00.000+03:30

رادیو زمانه ـ کاوه کرمانشاهی: اتوبوس تاریکی شب را می‌شکافد و از دل زاگرس عبورم می‌دهد تا با روشنایی فردا پای دامنه‌ی البرز در آغوش آزادی رهایم سازد. قرار است کوهیار گودرزی با پایان دوره محکومیت یک ساله‌اش ‌‌از زندان گوهردشت آزاد شود. خوشحالم، آن‌قدر خوشحال که می‌توانم برای سومین شب متوالی روی صندلی اتوبوس بنشینم و به شوق دیدار کوهیار راه تازه برگشته را دوباره بپیمایم.

از سال‌ها پیش اسم کوهیار را در پیوند با فعالیت‌های حقوق بشری و مطالبی که می‌نوشت شنیده و خوانده بودم. به خصوص تلاش‌هایی که برای لغو احکام اعدام داشت. بعدها به واسطه‌ی زمینه‌ی مشترک فعالیت‌های‌مان با هم آشنا و آشناتر شدیم.

در مسیر جاده‌ی کرماشان به تهران آسمان گاه تند و گاه نرم می‌بارد. سر انگشتم را روی شیشه‌ی بخارگرفته‌ی اتوبوس می‌کشم. خطی که خمیده است، مثل لبخند. مثل پروین خانم که وقتی از پشت گوشی تلفن خبر آزادی کوهیار را داد خوشحال و خندان بود.

طی این یک سال هر بار صدای نگران اما محکمش را شنیدم، ایستادگی و جسارت زنانه و مادرانه‌اش را ستودم. به قول معروف جاده کرمان تا تهران را صاف کرد از بس آمد و رفت. برای هر بار ملاقات در زندان. برای پیگیری پرونده در دادگاه و... خودش می‌گفت: «هم مادر کوهیارم و هم وکیلش.»

خوشحالم، برای آزادی کوهیاری که بسیار دوستش ‌دارم، ولی راستش بیش‌تر از آن‌که از آزادی او شادمان باشم، برای مادرش خوشحالم که حالا می‌تواند بعد از یک سال تنها فرزندش را در آغوش بکشد و مادر و پسر یکدیگر را غرق بوسه کنند. لذت دیدن چنین صحنه‌ایی خواب شبانگاهی در اتوبوس را که عادت همیشگی‌ام است تا نیمه‌ی راه از چشمانم می‌رباید.

از ساعت سه و نیم همراه با مادر و تعدادی از دوستان کوهیار ایستاده در هوای بسیار سرد دامنه‌های جنوبی البرز کوه چشم به درب آهنی و بزرگ زندان گوهردشت دوخته‌ایم تا کوهیار در برابر چشمان منتظرمان رخ بنماید، و پس از ساعت‌ها انتظار با غروب آفتاب، آن پسر آمد. با همان قامت افراشته، روحیه‌ی قوی و شوخ طبعی که داشت و دارد.

مادر و پسر عاشقانه و آزادانه در آغوش هم، با خنده بر لبان‌شان و بوسه‌هایی که نثار هم می‌کنند. شعله‌های آتش زبانه می‌کشد و با روشنایی و گرمای خود، تاریکی و سرمای گوهردشت را فراری می‌دهد. همگی‌مان دور آتش سرخی که افروخته‌ایم حلقه می‌زنیم و مادر مجید دری شال سفیدی را که خود بافته بر گردن کوهیار می‌اندازد.

مجید و کوهیار پیش از آن‌که مجید برای گذراندن پنج سال از حبس شش ساله‌ی خود به زندان بهبهان تبعید شود و کوهیار برای گذراندن ایام باقی مانده از حبس یک ساله‌اش به زندان گوهردشت انتقال یابد، در اوین با هم بوده‌اند. حالا پدر و مادر مجید با غمی به سنگینی شش سال آمده‌اند تا در کنار مادر کوهیار، آزادی دوست و همبند پسرشان را جشن بگیرند.

در ساعت‌های انتظار تا آزادی کوهیار، در اتومبیل پدر و مادر مجید می‌نشینم. از پسرشان می‌گویند. از اخلاق و رفتار مجید، از چگونگی و دوران بازداشتش، از حکم بدوی و تجدیدنظر، از حبس و تبعید، از شرایط روحی و جسمی مجید و خودشان، از فامیلی که سراغ‌شان را نمی‌گیرند و دوستان نادیده‌ی مجید که به دیدن‌شان می‌روند، سختی‌های سفر به بهبهان و اسکان در آن شهر برای ملاقات هر باره فرزندشان. می‌گویند و می‌گویند. مادرش بیش‌تر. درد و دل می‌کند و گاهی اشک می‌ریزد و زود پاک می‌کند. می‌گوید مجید سفارش کرده که مقاوم باشیم، نشکنیم.

من سال‌هاست با این مادران سرافراز آشنایم. با درد و دل‌های‌شان، با رنج و سختی‌‌های‌شان، با بغض و اشک‌های‌شان. می‌شنوم و می‌بینم، اما کمتر می‌گویم. زبان و قلم ناتوانند از چرخیدن به نام‌ بزرگ‌شان. همیشه واژه کم می‌آورم برای تسکین‌ دردها و تحسین‌ مقاومت‌شان.

کوهیار می‌آید. برای مادرش شادی و برای پدر و مادر مجید امید آزادی می‌آورد. مادر کوهیار خوشحال است. دوستان کوهیار خوشحالند. مادر و پدر مجید هم. آن شال سفید دست‌بافت که رنگ صلح دارد و با عشق آزادی بافته شده، نشانه‌ی این شادی‌ و امید است.

همان شب بازمی‌گردم. سرخوش از آزادی کوهیار و امیدوار به آزادی مجید. این‌بار در سیاهی شب چهره‌ی پیر پدر مجید و چشمان اشک‌بار مادرش در شیشه‌ی بخارگرفته‌ی اتوبوس انعکاس می‌یابد. روی شیشه را خط می‌کشم و در بین قطره‌های اشک گونه‌ایی که در امتداد سرانگشتم روان می‌شوند، باز خطی خمیده شکل می‌گیرد که می‌خندد تا به مجید بگوید پدر و مادرت مقاوم ایستاده‌اند و آزادیت را به انتظار نشسته‌اند.

شبی با يارسان در جشن خاوندکار

2010-11-23T04:04:00.002+03:30

رادیو زمانه ـ کاوه کرمانشاهی: جشن «خاوندکار»¹ عيد مذهبی پيروان آيين «يارسان»² است. اين جشن هم‌زمان با شب چهاردهم نخستين ماه قمری از آغاز چله‌ی زمستان كُردی،³ متغير در ايام آبان‌ماه خورشيدی برگزار می‌شود.

مردم يارسان در اين شب سه روز عبادت و روزه‌داری خود را در ايام موسوم به «مرنوی»⁴ با درست كردن نذری به نام «نواله»⁵ جشن می‌گيرند.

برای ‌اين‌كه با آداب و رسوم اين جشن آشنا شويم «شب پادشاهی»⁶ را در كنار يک خانواده «اهل‌‌حق»⁷ می‌‌گذرانيم، اما لازم است پيش از آن‌كه ميهمان خانه‌ی‌ آن‌ها شويم و در مراسم عيدشان شركت كنيم، اطلاعاتی در مورد آيين يارسان و اين جشن داشته باشيم.

تاریخ و فلسفه‌ی يارسان

آيين يارسان در اوايل قرن هشتم هجری توسط شيخ اسحاق برزنجه‌ای⁸ در منطقه‌ای به نام «پرديور»⁹ در هورامان كردستان¹⁰ بنيانگذاری شده است. بسياری از پژوهشگران كه تحقيقاتی را درباره‌ی اين دين کرده‌اند، ريشه‌ی باورهای يارسان را منتسب به اديان باستانی ايران «مهرپرستی، زرتشتی، مزدكی و مانوی» و نیز «بودایی» می‌دانند. اعتقاد به تناسخ و انسان خدايی، تقدس نور و سجده به خورشيد صحت این ادعا را تایید می‌کند.

هم‌چنين می‌توان اشتراكاتی ميان اهل‌حق با اديان ابراهيمی «اسلام، مسیحی و یهودی» یافت. ضمن اين‌كه بزرگان يارسان در كتب مقدس اين دين كه از مجموعه‌ی آنها با عنوان «دفتر»¹¹ نام برده می‌شود، بنا بر اصل تناسخ آورده‌اند كه در ادوار مختلف در جامه‌ی پیامبرانی چون «زرتشت، موسی، عيسی، محمد، ايوب و ...» و نیز تعدادی از خلفای راشدین و امامان شيعه «عمر بن الخطاب، علی بن ابیطالب، حسین‌بن علی، علی‌بن موسی الرضا و ...» ظهور كرده‌اند.

در اين ميان نزد مردم اهل حق ارادت خاصی نسبت به علی‌بن ابيطالب وجود دارد و او را دارای ذات خدايی و جلوه‌ی واقعی حضرت حق می‌دانند. از همين رو است كه به آنان «علی‌الهی»¹² نيز گفته می‌شود، اما در واقع يارسان علی را خدا نمی‌دانند، بلكه معتقد به ظهورات مختلف و متدرج خدا هستند و ظهور اكمل آن را در شخص علی می‌دانند.

ارکان دین یاری آن‌گونه که در دفتر حقیقت آمده و همواره از سوی یارسان مورد تاکید قرار می‌گیرد، چهار اصل «پاکی»، «راستی»، «نیستی» و «ردا»ست. به این معنی که یک فرد اهل حق باید ظاهر و باطنش از هر حیث پاک باشد؛ در راه راستی و نیکی قدم بردارد؛ صفات نکوهیده، کبر و غرور را از خود دور سازد و بردباری، فروتنی و فداکاری را پیشه کند.

پيروان آيين يارسان بنا بر اعتقادی كه در ميان‌شان وجود دارد و از آن به عنوان «سر مگو»¹³ نام برده می‌‌شود، در مورد باورها و اعتقادات خود با ديگران صحبت نمی‌كنند و كتب دينی‌شان را در اختيار افرادی غير از هم‌كيشان خود قرار نمی‌دهند. عده‌ای دليل اين امر را ترس از تحت آزار و سركوب قرار گرفتن در دوره‌های مختلف تاريخی از سوی حاكمان يا همسايگان مسلمان می‌دانند.

اساس مذهب يارسان بر فلسفه‌ی تناسخ روح استوار است. يعنی ‌معتقدند روح انسان پس از مرگ نه به بهشت می‌رود و نه جهنم، بلكه در جسمی ديگر منزل می‌كند و باز متولد می‌شود. بنا بر آن‌چه در دفاتر مذهبی اهل‌حق آمده روح انسان هزار و يک قالب يا جامه عوض می‌كند و با گردش در جامه‌های مختلف جزای اعمال گذشته‌ی خود را می‌بيند. اين جابه‌جايی روح را در اصطلاح یارسان «دونادون»¹⁴ می‌‌گويند.

جغرافیا و جمعیت یارسان

اگر بخواهيم جغرافيايی برای مردم يارسان ترسيم كنيم بايد مركزيت آن را در بخش «گوران» از توابع شهرستان دالاهو در استان كرمانشاه قرار دهيم. در قدیم اكثر پيروان آيين يارسان از ميان طوايف كرد گوران بوده‌اند و به واسطه‌ی وجود اماكن مقدس و قبور بزرگان يارسان اين منطقه از ارزش و جايگاه خاصی در بين تمامی مردم اهل‌حق برخوردار است.

علاوه بر شهرستان‌های دالاهو (كرند) و صحنه، با جمعیت غالب؛ كرمانشاه، سرپل‌ذهاب، قصر شیرین، کنگاور و هرسین در استان كرمانشاه و کلاردشت، هشتگرد و رودهن نیز از جمله شهرهايی هستند كه جمعيت قابل توجه‌ای از مردم اهل‌حق را در خود جای داده‌اند. هم‌چنين در بخش‌هايی از لکستان، لرستان، آذربايجان و شمال ایران، و نیز در شهرهای همدان، قزوين، کرج و تهران گروه‌هايی از پيروان آيين ياری به صورت جمع‌های متمركز سكونت دارند.

خارج از مرزهای ايران در كردستان عراق و تركيه هم شاهد حضور شماری از مردم اهل‌حق هستيم كه با نام‌های «كاكه‌ای» و «علوی» خوانده می‌شوند. هم‌چنین اقلیتی با مذهب «ایزدی» در کردستان عراق و «دروزی» در کشورهای لبنان و سوریه سکونت دارند که عقایدشان به یارسان بسیار شبیه است.
هر چند هيچ آمار دقيقی از جمعيت مردم اهل‌حق در ايران و جهان وجود ندارد، اما يكی از محققان يارسانی بنا بر محاسبات خود جمعيت پيروان اين دين را در ايران بين دو و نيم تا سه ميليون نفر و در خارج از ايران نيز بيش از يک و نيم ميليون نفر تخمين زده است.¹⁵

پیدایش و تاریخچه‌ی خاوندكار

منشاء تاريخی جشن خاوندکار بازمی‌‌گردد به سه روزی كه سلطان سهاک و يارانش در غاری به نام «مرنو» توسط دشمنان در محاصره بودند و عاقبت در روز سوم پس از رهايی از غار ميهمان خانه‌ی‌ پيرزنی شدند و وی برای‌ سلطان و يارانش طعامی از گوشت خروس و برنج درست كرد.

بنا بر روايتی كه در دفاتر اهل حق آمده است؛ سلطان سهاک به همراه سه تن از يارانش به نام‌های «داود»، «بنیامین» و «پیرموسی»، بر اثر دشمنی و غضب برادران ناتنی‌اش و طايفه‌ای به نام «چيچک» تصميم به مهاجرت از منطقه‌ی «شهرزور»¹⁶ می‌گيرند و به سوی هورامان حركت می‌كنند. در مسير حركت به دليل آن‌كه توسط افرادی از طايفه‌ی چيچک تحت تعقيب بوده‌اند مجبور به پناه گرفتن در غار مرنو می‌شوند.

سلطان و يارانش به مدت سه روز در غار به محاصره‌ی دشمنان درمی‌‌آيند. در پايان روز سوم به فرمان سلطان، داود مشتی خاک را از زير قاليچه‌ای كه با خود داشته‌اند برمی‌دارد و به روی افراد دشمن می‌پاشد. به دنبال اين عمل طوفانی ‌برپا می‌شود و افراد دشمن به هلاكت می‌رسند. پيرزنی از اهالی كه شاهد اين رويداد بوده، آنها را به منزل خود دعوت می‌كند و برای‌شان غذا تهيه می‌كند. سلطان و يارانش نيز پس از تحمل سه روز گرسنگی از آن طعام سير می‌خورند.

با استناد به اين روايت و بر اساس تأكيد كتب مذهبی‌ اهل‌حق هر يارسانی ‌بالغ موظف است در موعد مقرر سه‌روز را روزه بگيرد و در پايان روز سوم با درست كردن نذری‌ از گوشت خروس و برنج مراسم جشن خاوندكار را به جا آورد.

در مورد تاريخ دقيق انجام روزه‌ی مرنوی و برگزاری جشن خاوندكار بين مردم يارسان اختلاف نظر وجود دارد. اين اختلاف بيشتر ناشی از جغرافيای محل زيست اهل حق در مناطق مختلف است. در حالی كه گروه بزرگی از يارسان مبداء سه روز مرنوی و به طبع آن جشن خاوندكار را بر اساس روز دوازدهم از ماه قمری در آغاز زمستان كردی محاسبه می‌كنند. گروه ديگری از مردم اهل حق تاريخ ثابتی برای آن تعیین کرده و به فاصله‌ی چند روز از گروه اول در آذرماه اقدام به برگزاری مراسم ويژه‌ی روزه و جشن خاوندكاری می‌نمايند.

هم‌چنین گروهی از مردم اهل‌حق به فاصله‌ی یک‌ماه از انجام روزه مرنوی و جشن خاوندکار، سه روز دیگر را در ایام موسوم به «قولطاسی» روزه می‌گیرند و روز پایانی‌ آن را که عید «یاران» می‌گویند، همچون خاوندکار گرامی می‌دارند. روزه قولطاسی و عید یاران هرچند در دفاتر مذهبی آمده، اما در بین یارسان عمومیت ندارد و انجام آن تنها محدود به تیره‌ها یا خاندان‌هایی از اهل‌حق است.

ميهمان بر خوان خاوندكاری

پيدا كردن خانواده‌ای اهل حق برای ‌اين‌كه بتوانی شب جشن خاوندكار را ميهمان‌ خانه‌شان شوی، در شهر كرمانشاه كار سختی نيست. از بين اقوام و دوستان یا همسايگان هستند خانواده‌هايی كه با روی باز پذيرای ميهمانان هم‌كيش و غير هم‌كيش در اين شب می‌شوند. برای حضور افراد غير يارسانی در اين مراسم اكثراً منعی وجود ندارد.

هم‌چون دو روز پيش با غروب آفتاب روزه‌داران افطار می‌كنند. به اين ترتيب سه‌روز روزه‌داری مردم يارسان به پايان می‌رسد. حال بايد خود را آماده‌ی برگزاری مراسم ويژه‌ی «شب دعوت» يا همان «شب پادشاهی» كرد. از صبح امروز زنان اين خانه مشغول آماده كردن نذر امشب بوده‌اند. به ازای هر خانواده يک عدد خروس آب‌پز شده، يک من برنج دم كشيده و نانی مخصوص كه به آن «تيری» می‌گويند.

مردی از سادات اهل‌حق¹⁷ بايد بر اين نذر كه به آن «نواله» يا همان «موچه» گفته می‌شود دعا بخواند. با آمدن سيد جمعی از مردان يارسانی دور هم حلقه می‌زنند و جمعی را تشکیل می‌دهند که به اصطلاح به آن «جم» می‌گویند. كسانی كه گرد این حلقه می‌نشينند بايد سرسپرده‌ی آيين ياری باشند¹⁸، سبيل‌شان مهر باشد،¹⁹ بر سر كلاه بگذارند و كمر خود را ببندند. زنان نمی‌توانند در جم بنشينند.

كسی از ميان اين مردان به عنوان خادم انتخاب می‌شود. وظيفه‌ی خادم در مرحله‌ی اول آوردن آفتابه و لگن برای شستن دست كسانی است كه در جم نشسته‌اند و پس از آن تنها اوست كه می‌‌تواند بين آنها و فضای خارج رفت و آمد كند و كس ديگری حق وارد شدن به این جمع را ندارد. خادم كه وظيفه‌ی نظم‌دهی به جم را نيز برعهده دارد، آغازگر و پايان بخش مناسک جم است.

گوشت خروس و برنج طبخ شده در سينی بزرگی توسط خادم در وسط جمع قرار داده می‌شود. سيد شروع به خواندن دعا می‌كند. افراد ديگر هم كه در جم نشسته‌اند در قسمت‌هايی همراه با او جملاتی را شعرگونه تكرار می‌كنند. سپس سيد و به دنبال او افراد ديگر جمع شروع می‌كنند به تكه تكه كردن گوشت خروس و قرار دادن هر تكه گوشت همراه مقداری برنج در يک تكه نان به صورت لقمه‌پيچ. هر لقمه را كه می‌‌خواهند ببندند بين دو دست می‌‌گيرند، با فاصله‌ای از دهان می‌بوسند و بر پيشانی می‌گذارند.

پس از آن‌كه مراسم دعاخوانی بر نذر تمام می‌شود از همان شخصی كه وی را به نام خادم می‌خوانند درباره‌ی فلسفه‌ی گذاشتن كلاه بر سر، سبيل‌ مهر و بستن شال به كمر برای مردان جم سئوال می‌کنم؟ وی‌ معتقد است: «اينها سمبل شعار محوری زرتشت يعنی پندار نيک، گفتار نيک و كردار نيک است. به اين شكل كه گذاشتن كلاه بر سر نشانه‌ی پندار نيک، سبيل مهر بر دهان نشانه‌ی گفتار نيک و بستن شال بر كمر نيز نشانه‌ی كردار نيک است.»

انار نزد يارسان ميوه‌ای مقدس است و هم‌زمانی جشن خاوندكار با فصل پاييز باعث شده تا در اين مراسم از انار هم استفاده شود. عده‌ای از مردم اهل حق بر اين باورند كه انار را نبايد از سر بريد. پيشتر در چنين مراسمی انار را فقط با دست می‌شكستند، ولی اكنون برای شكستن آن از چاقو هم استفاده می‌شود. اما در مورد نواله هنوز اين تأكيد و اصرار وجود دارد كه نبايد برای ‌خوردن آن از قاشق و چنگال استفاده كرد.

از ميزبان اين مجلس می‌پرسم كه چرا بايد نواله را با دست خورد؟ پاسخ مستدلی نمی‌دهد و آن را بيشتر ناشی از يک سنت می‌داند تا يک دستور اكيد مذهبی و می‌گويد: «در زمان‌های قديم استفاده از قاشق و چنگال به اين شكل معمول نبوده و از آن‌جا كه آداب و رسوم اين مراسم نيز از گذشته تاكنون كمتر مورد تغيير و دستكاری قرار گرفته، شيوه‌ی خوردن نواله هم به همين طريق باقی مانده است.»

پس از خوردن نواله، کسی از اهالی خانه آفتابه و لگن می‌آورد تا میهمانان دست خود را بشورند. آب حاصل از این شست‌وشو را نیز باید در خاک باغچه یا پای گلدان ریخت. در کل این حساسیت بین یارسان وجود دارد ‌که هیچ چیزی از این نذر با ناپاکی تماس پیدا نکند و مخلوط نشود. از این رو استخوان خروس نذری را هم در خاک دفن می‌کنند.

با برچیدن سفره‌ی نذری، نوبت به مراسم كلام‌خوانی و تنبورنوازی می‌رسد. آن‌گونه كه در اين مجلس ديدم حضور زنان در كنار مردان هنگام اجرای مراسم منعی نداشت. اما زنان مشاركتی در خواندن شعرهای مذهبی يا همان كلام‌خوانی نداشتند. همچنين تنبورنوازان همگی از ميان مردان بودند. هرچند خارج از چنین جمع‌هایی دختران اهل‌حقی نیز دیده می‌شوند که در مراسم‌ عمومی تنبور می‌‌نوازند.

تنبور ساز عرفانی و مقدس مردم يارسان است. عموماً شعرهای مذهبی دفاتر اهل‌حق با اين ساز خوانده می‌شوند. گاه مردانی يارسانی كه معمولاً ريش و سبيل بلند و موهای پريشان دارند با شنيدن صدای تنبور و دف، همراه با خواندن شعرهای مذهبی به حالتی عرفانی دچار می‌شوند و در ميان جمع به ذكر و سماع می‌پردازند.

مراسم شبانه‌ی جشن خاوندكار با برنامه‌ی تنبورنوازی و كلام‌خوانی به پايان می‌رسد. صبح روز بعد که پانزدهم ماه قمری می‌شود، خانواده‌های يارسانی ‌برای ديد و بازديد به منازل يكديگر می‌روند و عيد خاوندكار را به هم تبريک می‌گويند. عيادت از بزرگان سادات بر ديگران ارجحيت دارد. هم‌چنين حضور در مكان‌های مذهبی از جمله آرامگاه حضرت سلطان در پرديور هورامان، مقبره بابايادگار در بان‌زرده‌ی دالاهو، روستاهای توت‌شامی، گره‌بان و جیحون‌آباد²⁰ و ديگر مكان‌های زيارتی در اين روز مرسوم است.

پی‌نوشت‌ها:

1. «خاونکار» هم گفته می‌شود. اصل واژه به معنی خداوند كار، صاحب كار است.

2. يار + سان. «يار» در كردی و فارسی به معنی دوست و صحابه، «سان» در كردی گورانی به معنی سلطان. آیین «یاری» نیز گفته می‌شود.

3. در گاه‌شمار كردی آغاز زمستان برابر است با آبان ماه تقويم خورشيدی

4. مر + نو. «مر» در كردی گورانی به معنی غار و «نو» نام غاری است كه سلطان سهاک و تعدادی از یارانش سه روز را در آن به سر برده‌اند.

5. غذايی كه پيروان آيين يارسان برای نذری درست می‌كنند. «موچه» نام ديگر اين نذر است.

6. «شب پادشاهی» ‌يا «شب دعوت» به شب سوم روزه‌ی مردم يارسان يا همان شب جشن خاوندكار گفته می‌شود.

7. «اهل‌حق» نام ديگر آيين يارسان است. اين نام بيشتر از طرف مردم غير يارسان برای خطاب ايشان به کار برده می‌شود. «طایفه» نام دیگری است برای یارسان.

8. در بين يارسان و در زبان كردی «شيخ اسحاق» را «سلطان سهاک» می‌گويند. هم‌چنین او را «سلطان حقیقت» نیز خطاب می‌کنند.

9. پرد + ور. «پرد» در كردی گورانی به معنی‌ پل، «ور» نيز به معنای طرف و سو. هم‌چنين «ور» در تعبيری ديگری نيز در كردی گورانی به معنی خورشيد و نور آمده است.

10. «هورامان» يا در فارسی «اورامانات» منطقه‌ای است در كردستان كه بخشی از آن در كردستان عراق و بخش ديگر در كردستان ايران واقع شده است. هورامان در كردستان ايران نيز بين دو استان كرمانشاه و كردستان قرار دارد.

11. «دفتر» يا «كلام» به مجموعه‌ی سخنان بزرگان آيين يارسان گفته می‌شود كه در غالب شعر و به زبان ادبی كردی گورانی نوشته شده‌اند.

12. اين نام هيچ‌گاه از طرف خود مردم يارسان مورد استفاده قرار نمی‌گيرد. استفاده از اين نام برای يارسان با هدف معرفی آنان به عنوان فرقه‌ای مذهبی كه علی‌بن ابيطالب را خدا می‌دانند صورت گرفته است.

13. راز سر پوشيده. يارسان دين خود را «سر مگو» می‌گويند و بر اين باورند كه نبايد درباره‌ی دين خود با هر كسی و در هر جايی سخن گفت.

14. به معنی جامه به جامه

15. دكتر گلمراد مرادی در مقاله‌ی «نگاهی به آيين گوران‌ها و تاريخ و مسلک يارسان»

16. شهرزوز در كردستان عراق واقع شده است.

17. در بين مردم اهل‌حق به كسانی سادات گفته می‌شود كه از نسل يكی از خاندان‌های يازده گانه‌ی اهل حق باشند. اين خاندان كه هفت آنان در زمان سلطان سهاک و چهار بعدی پس از آن پايه‌گذاری شده‌اند عبارتند از: حاج‌باويسی، يادگاری، ميرسور، شاه‌ابراهيمی‌، خاموشی، عالی‌قلندری، مصطفایی، ذوالنوری، آتش‌بيگی، شاه‌حياسی و باباحيدری.

18. نزد اهل‌حق صرف به دنيا آمدن از پدر و مادری يارسانی برای پذيرفته شدن فرد به عنوان يک يارسانی كافی نيست. بلكه شخص بايد در سن بلوغ طی مراسمی سرسپردگی خود را به آيين ياری و يكی از خاندان‌های آن اعلام كند.

19. داشتن سبيل برای مردان از واجبات و نشانه‌های یارسان است. آن گروه از مردان كه سبيل خود را كوتاه كنند نمی‌توانند در حلقه‌ی جم بنشينند.

20. اماكن ياد شده همگی در استان كرمانشاه قرار دارند.

منابع:

• اسطوره‌ی اهل‌حق- ايرج بهرامی- انتشارات آتيه
• آيين ياری- مجيد القاصی- نسخه‌ی زيراكسی
• رساله‌ی یاری- سیدخلیل عالی‌نژاد- کتابخانه‌ی شخصی عالی‌نژاد
• نگاهی گذرا به تاريخ و فلسفه اهل حق- دكتر گلمراد مرادی- نسخه‌ی اينترنتی
• فرهنگ باشور- عباس جليليان- انتشارات پرسمان

من از روی نیما شرمنده‌ام ـ برای نسرین ستوده

2010-10-25T03:50:00.000+03:30

تغییر برای برابری ـ کاوه کرمانشاهی: دی 85 ـ مقدمات برگزاری کارگاه کمپین یک میلیون امضاء برای تغییر قوانین تبعیض آمیز را در کرمانشاه آماده کرده‌ایم و منتظر تسهیل‌گران میهمان از تهرانیم. 4 نفر از آن‌ها صبح راه افتاده‌اند و عصر در کرمانشاه هستند. نسرین ستوده هم برای اداره بخش حقوقی کارگاه، قرار است شب با اتوبوس حرکت کند و صبح در کرمانشاه باشد. اما راه‌بندان ناشی از هوای بسیار سرد و جاده‌های برف گرفته، وی را علی‌رغم تمایل و اصرارش، از سفر باز می‌دارد.

خرداد 88 ـ حالا هم هوا گرم است و هم امکان این را داریم تا نسرین ستوده را با هواپیما به کرمانشاه بیاوریم! تبلیغات دهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری است و فرصتی برای طرح مطالبات. خانم ستوده بدون این‌که از کاندیدای خاصی حمایت کند از مطالبات زنان برای‌مان صحبت می‌کند و به پرسش‌های شرکت کنندگان پاسخ می‌دهد. در کنار این جلسه‌ی عمومی، از حضورش برای برگزاری یک کارگاه در مورد کنوانسیون رفع تبعیض علیه زنان نیز استفاده می‌کنیم.

بارها و بارها پیش آمده بود تا برای صحبت درباره وضعیت یکی از موکلانش یا گرفتن اطلاعات و کمک حقوقی در مورد وضعیت افراد دیگری، با نسرین ستوده تماس بگیرم. هر دفعه با حوصله‌ی تمام و احساس مسئولیتی که دارد برایم توضیح می‌دهد. طبیعی است اگر چنین مکالماتی با آن دقت و حساسیتی که وی در پرداختن به جزئیات حقوقی دارد به درازا بکشد. در این بین صدای گریه‌ی نیما است که مادر را به سوی خود فرا می‌خواند. و من شرمنده از برهم زدن آرامش آن کودک خداحافظی می‌کنم و ادامه‌ی صحبت را برای وقتی دیگر می‌گذاریم. شرمنده‌تر می‌شوم اما وقتی بعد از دقایقی خود ایشان تماس می‌گیرد و می‌گوید: ببخشید «نیما را خواباندم» و یا «نیما را به پدرش سپردم» و ادامه می‌دهد...

حالا این وکیل حقوق بشری بازداشت شده و در اوین است. طی این پنجاه روز خبرهایی که از او داریم: «در سلول انفرادی است»، «اعتصاب غذا کرده است»، «ممنوع الملاقات و ممنوع التلفن است» و ... همه نگران نسرین ستوده هستند. نگران ادامه‌ی بازداشت او، نگران وضعیت جسمی او، نگران فشارهای روانی بر او، و بی‌خبری از او این نگرانی‌ها را تشدید می‌کند. همه نگرانند. آن‌ها که نسرین را از نزدیک می‌شناسند، بیش‌تر. خانواده و فرزندانش خیلی بیش‌تر...

مادر نبودم تا درد مادران فرزند دربند را درک کنم. اما حالا می‌توانم به عنوان یک فرزند گوشه‌ایی از درد نیما و مهراوه را تصور کنم. این‌که عزیزترین کست دربند باشد و تو بی‌خبر از او. این‌که حتی نتوانی صدایش را از پشت گوشی تلفن بشنوی. این‌که تولدت باشد و مادر نباشد. این‌که اول مهر بیاید و مادر نباشد.

به مهراوه و نیما فکر می‌کنم. به نیما بیش‌تر. چون با او آشنا‌ترم. حداقل بارها صدای گریه‌هایش را از پشت تلفن شنیده‌ام. اگر نیمای 3 ساله سواد نوشتن و درک فعالیت‌های مادرش را داشت حتماً تا حالا مثل خیلی از مادرانی که برای فرزندان دربندشان می‌نویسند، او نیز از مادرش و برای مادرش می‌نوشت.

من از نیما سال‌های زیادی بزرگ‌ترم. من الان در کنار مادرم هستم. اما با تصور دلتنگی نیما برای نسرین دلم می‌خواهد گریه‌ایی کودکانه از جنس آن گریه‌‌هایی که از پشت تلفن از نیما می‌شنیدم، سر دهم. نسرین ستوده حق بزرگی به گردن همه‌ی ما دارد و من امروز باز از روی نیما شرمنده‌ام که آرامش کودکانه‌اش به خاطر تلاش‌هایی که مادرش برای دفاع از حقوق بشر، یعنی حقوق همه‌ی ما داشته برهم خورده است.

یوسف عزیزی بنی‌طرف: «نابرابری» وجه اشتراک جنبش ملیت‌های غیرفارس با جنبش زنان

2010-09-11T03:37:00.001+04:30

تغییر برای برابری ـ کاوه کرمانشاهی: یوسف عزیزی بنی‌طرف از شهروندان عرب ایرانی است که هم اکنون در بریتانیا اقامت دارد. وی در دو حوزه‌ی ادبیات و سیاست به فعالیت می‌پردازد. کارهای ادبی بنی‌طرف شامل مجموعه‌ای از مقالات و پژوهش‌های ادبی و فرهنگی، کتب شعر و داستان‌ و ترجمه‌ از عربی به فارسی می‌باشد. فعالیت‌های سیاسی وی نیز بیشتر بر دفاع از حقوق ملی اعراب ایران متمرکز است. یوسف عزیزی از سال 1357 به عضویت کانون نویسندگان ایران درآمد و در آخرین مجمع عمومی این کانون به عضویت هیأت دبیران آن انتخاب شد. وی در نوامبر 2008 جایزه برگزارکنندگان سمینار "حقوق زن در ایران، آذربایجان و ترکیه" در استانبول، و در سال 2009 جایزه "هلمت ـ همت" دیده‌بان حقوق بشر را دریافت نمود.

در گفت‌وگویی که با یوسف عزیزی بنی‌طرف به مناسبت چهارمین سال‌گرد کمپین یک میلیون امضاء برای تغییر قوانین تبعیض آمیز انجام داده‌ایم، وی بیش از آن‌که صرفاً در مورد کمپین صحبت کند، عموماً به وضعیت زنان عرب و ستم مضاعفی که به واسطه‌ی جنسیت و ملیت بر ایشان می‌رود پرداخته است. این فعال عرب همچنین از همکاری بین جنبش‌های برابری خواه و لزوم توجه فعالان جنبش زنان، به ویژه در کمپین به وضعیت خاص زنان عرب در ایران سخن می‌گوید. گفت‌وگو با بنی‌طرف در ادامه‌ی سلسله مصاحبه‌ها با عنوان "کمپین از نگاهی دیگر" صورت گرفته و در کنار دیگر افراد مصاحبه شونده از طیف‌های مختلف، این بار نظر یکی از فعالان حقوق ملی را جویا شده‌ایم.

در آغاز می‌خواهیم نظرتان را به عنوان یک فعال حقوق ملی در مورد به‌کارگیری اصطلاحات "ملت"، "قوم" یا "اقلیت ملی" برای هم‌میهنان ترک، کرد، عرب، بلوچ و ترکمن در ایران بدانیم و این‌که مباحث و تعاریف این‌ چنینی تا چه حد مردمحور هستند و نقش زنان در پرداختن به آنها چیست؟

از دوران مشروطیت و آغاز رواج اصطلاحات نوین سیاسی، اندیشمندان و فعالان حوزه سیاست، اصطلاح "ایران کثیرالمله" را به کار گرفتند. این اصطلاح نمود ذهنی واقعیت عینی چند ملیتی جامعه‌ی ایران است. از دیرباز ملل و اقوام چندی در این سرزمین زیسته‌اند که شما به عمده‌ترین آنها در عصر حاضر اشاره کردید. ضمناً برخی از جامعه شناسان معتقدند که در ایران هیچ ملتی در اکثریت نیست و این کشور از مجموعه‌ای از اقلیت‌ها شامل: فارس‌ها، ترک‌ها، کردها، عرب‌ها، بلوچ‌ها، ترکمن‌ها، لرها، بختیاری‌ها، مازندرانی‌ها، تالش‌ها، گیلک‌ها، ارمنی‌ها و دیگران تشکیل می‌شود. مثلاً شما در این موزاییک ملی نمی‌توانید ترک‌ها یا فارس‌ها را یک اقلیت بنامید.

قوم یک اصطلاح قدیمی و آرکاییک است و در زبان فارسی به گروه‌های انسانی کوچرو اطلاق می‌شود؛ مثل قوم مغول یا قوم تاتار. گرچه ترک‌ها، کردها، عرب‌ها، بلوچ‌ها و ترکمن‌ها از نظر جامعه شناسی سیاسی از ویژگی‌های یک ملت برخوردارند، اما با توجه به این‌که هنوز به حقوق کامل سیاسی خود دست نیافته‌اند و از حاکمیت ملی (حتا در حوزه ایران واحد فدرال) برخوردار نیستند، لذا برای پرهیز از تداخل اصطلاحات سیاسی در عرصه‌ی ملی و بین‌المللی، به منظور تعریف ملل غیرفارس در ایران از واژه‌هایی همچون "ملیت"، "خلق" یا "قومیت" استفاده می‌شود.

از آن‌جا که ایران همچون دیگر جوامع شرقی یک جامعه‌ی مردسالار است، در بسیاری از عرصه‌های اجتماعی و سیاسی، مردان بیش از زنان در حوزه‌ی نظری فعالیت کرده‌اند. اما در یکی دو دهه‌ی اخیر نقش زنان ملیت‌های ستم‌دیده در فرایند کوشش برای دستیابی به برابری حقوقی با ملت مسلط، بیشتر شده است. ما این را در سال‌های آزادی‌های نسبی دوره ریاست جمهوری محمد خاتمی و شکوفایی مبارزه این ملیت‌ها در میان عرب‌ها، کردها، ترک‌ها و سایر ملیت‌ها مشاهده کردیم. حتا در سال‌های اخیر که با سرکوب و زندان و اعدام مشخص می‌شود، ما ردپای زنان فعال کرد، ترک و عرب را در سازمان‌های سیاسی و مدنی و در زندان‌ها و حتی پای چوبه‌های دار می‌بینیم. من درباره بلوچ‌ها و ترکمن‌ها اطلاعات دقیقی ندارم و نمی‌توانم نظر بدهم اما بعید می‌دانم که زنان این دو ملیت در عرصه‌های مبارزه برای دستیابی به حقوق ملی حضور نداشته باشند.

آیا بین نیازها و خواست‌های زنان این ملیت‌ها که عموماً هم در مناطق مرزی و حاشیه‌ایی کشور سکونت دارند با دیگر زنان هموطن‌شان در مرکز تفاوتی وجود دارد؟ مسائل و مشکلات خاص این زنان، به ویژه زنان عرب را چه می‌دانید؟

شما واژه "مرکز" را به کار گرفتید که اصطلاح جامعه شناسیک خوبی است و البته از نظر مفهوم علمی صرفاً جنبه‌ی جغرافیایی ندارد. مثلاً در سطح جهانی ما "مرکز" یعنی اروپا و آمریکا و پیرامون یعنی جهان سوم را داریم. در ایران نیز در برابر "مرکز" یعنی پایتخت و چند شهر نورچشمی، پیرامون قرار می‌گیرد که همان مناطق ملیت‌های غیرفارس هستند. اگر نه همه‌ی جمعیت این ملیت‌ها تنها در حاشیه‌ی ایران سکونت ندارند و به نوعی در سطح ایران پراکنده‌اند.

تفاوت زنان ملیت‌های غیرفارس با زنان فارس این است که آنان افزون بر نابرابری جنسیتی برخاسته از تبعیض جنسی (که وجه اشتراک‌شان با زنان فارس است) از نابرابری ملی (قومی) نیز رنج می‌برند. یعنی آنان همچون مردان ترک و عرب در معرض تبعیض نژادی و یا همچون لر و گیلک در معرض تحقیر قومی هستند. دوستی در این زمینه می‌گفت "باید یک زن یا یک عرب باشی تا بدانی ستم وارده بر یک زن یا یک عرب در ایران چیست". حال اگر زن عرب باشی، این ستم و تبعیض دو برابر می‌شود.

زن غیرفارس همچون مرد غیرفارس از همان دوران کودکی مفهوم تبعیض را حس می‌کند، زیرا نظام فارس سالار او را از ابتدایی‌ترین حقوق انسانی خود یعنی آموزش به زبان مادری‌اش محروم می‌کند. و او از این بابت زجر می‌کشد و رنج می‌برد. کودک غیرفارس ـ چه پسر و چه دختر ـ مجبور است در کلاس اول ابتدایی علاوه بر الفبای فارسی زبان دومی را نیز یاد بگیرد که همان زبان فارسی است. در صورتی که همگنان فارس وی فقط الفبای زبان خود را می‌آموزند. از این رو از همان آغاز مسابقه‌ی زندگی وزنه‌ای را به گردن کودک غیرفارس می‌آویزند و امتیازی را به همکلاسی فارسش می‌دهند که باعث اختلال در سیستم زبانی و مغزی وی می‌شود. وی دچار عقب ماندگی زبانی و در نتیجه عقب ماندگی فرهنگی و اجتماعی می‌شود. این عقب ماندگی عمدی است و در واقع نوعی عقب نگه داشتن است. این همان نقطه‌ی آغازین نابرابری ملی است.

زن غیرفارس بعدها این تبعیض را ـ به موازات تبعیض جنسی ـ در دیگر عرصه‌های اجتماعی و فرهنگی و اقتصادی و سیاسی لمس می‌کند. اینجاست که ستم ملی تبلور می‌یابد و زنان ملیت‌های غیرفارس همچون مردان، ضرورت برابری زبانی، فرهنگی و سیاسی را با پوست و خون‌شان احساس می‌کنند. البته باید گفت که در این زمینه در میان خود ملیت‌های غیرفارس نیز تفاوت‌هایی وجود دارد. مثلاً قید و بندهای سنت‌ها بر دست و پای زنان بلوچ ـ شاید ـ بیش‌تر از زنان عرب و نزد اینان بیش از زنان کُرد و آذربایجانی است. یا بهتر بگوییم میزان رهایی از زنجیرهای سنتی در میان اینان بیش از آنان است.

«سنت» را قید و بندی بر دست و پای زنان عنوان کردید. فکر می‌کنید ساختار تبعیض‌های جنسیتی بیشتر ملهم از سنت‌های غلط رایج در جامعه است یا ناشی از قوانین وضع شده توسط حکومت؟

ساختار تبعیض‌های جنسیتی در درجه‌ی نخست ملهم از عرف و سنت‌های جامعه است که اصولاً قوانین بر اساس آنها ساخته و پرداخته می‌شوند. سنت‌های غلط، همان غل و زنجیری است که زن را برده شرایط موجود می‌کند. وی بر اثر این سنت‌های پوسیده به موجودی منفعل تبدیل می‌شود که شرایط فلاکت بار خود را ناشی از قضا و قدر می‌داند. اما اگر این سنت‌ها تضعیف شود زن می‌تواند راحت‌تر با قوانین زن ستیز مبارزه کند و برای تغییر آنها بکوشد. شما حتماً ماجرای زن عرب یکی از روستاهای اهواز را به یاد دارید که در اردیبهشت 86 با پای خود به گور رفت! پدر وی که از صحبت‌هایی که در روستا درباره روابط جنسی دخترش گفته می‌شد به ستوه آمده بود، او را شبانه با خود به گورستان برد. زن با دست خود به پدر کمک کرد تا گور کنده شود و سپس در لحد دراز کشید و سرنوشت سیاه خود را پذیرفت. تنها وصیتش به پدر مواظبت از دختر کوچکش بود.

این حادثه در قرن بیست و یکم و در جمهوری اسلامی ایران رخ داده است. در این‌جا علاوه بر سنت‌های غلط، حاکمیت نیز شریک جرم است. زیرا اجازه نمی‌دهد زنان و مردان روشنفکر عرب با تشکیل سازمان‌های مدنی ویژه زنان به زبان همان مردم با توده‌های مردم صحبت کنند و فرهنگ و آگاهی‌های اجتماعی آنان را بالا ببرند. حاکمیت مردم را از داشتن نهادهای مدنی، روزنامه و رسانه و هر وسیله روشنگری دیگر ـ به زبان مادری‌شان، یعنی عربی ـ محروم کرده است. خود نیز جز ترویج خرافات و بازتولید سنت‌های غلط گذشته هیچ کاری انجام نمی‌دهد. متأسفانه فعالان زن و حرکت‌های سراسری زنان نیز تا کنون نتوانسته‌اند برای حل این مشکلات گامی در جهت نزدیکی به زنان عرب اهوازی بردارند.

شما دلیل بی‌توجهی فعالان زن در مرکز به وضعیت خاص زنان عرب یا بلوچ و نیز عدم اعتراض جمعی زنان این مناطق و همراهی‌شان با حرکت‌های برابری خواهانه‌ی سراسری را چه می‌دانید؟ مثلاً اگر در این‌جا کمپبن یک میلیون امضا را به عنوان گسترده‌ترین حرکت سراسری زنان طی سال‌های اخیر در نظر بگیریم. با توجه به سابقه‌‌ی فعالیت 4 ساله‌ی آن، در حالی که فعالان کمپین در آذربایجان و کردستان توانسته‌اند هم‌پای دیگر کنشگران این حرکت در سراسر ایران فعالیت‌های چشم‌گیری در مناطق خود داشته باشند. اما متأسفانه کم‌ترین نشانه‌ای از حضور و فعالیت زنان عرب و بلوچ و ترکمن در کمپین دیده می‌شود.

هر چند من فکر نمی‌کنم فعالان کمپین در آذربایجان و کردستان هم‌پای دیگر کنشگران در تهران یا سایر مناطق مرکزی ایران باشند، ولی این را درست می‌دانم که فعالیت زنان ترک و کُرد قابل قیاس با فعالیت زنان عرب و بلوچ یا ترکمن نیست و از آنها جلوتر است.

عوامل چندی در این زمینه نقش دارند: نخست جمعیت. یعنی جمعیت ترک‌ها و کردها از سه ملیت یاد شده بیشتر است. دوم سابقه مبارزاتی. بی‌گمان همه خلق های غیرفارس دارای تاریخ مبارزاتی درازی علیه ستم ملی هستند. آنان در این هشتاد و اندی سال بارها شاهد قیام‌ها و خیزش‌های مختلف ـ و حتا خونین ـ برای دستیابی به حقوق ملی خود بوده‌اند، اما پیکار ترکان و کردان منظم‌تر و سازمان یافته‌تر از نبرد عرب‌ها و ترکمن‌ها و بلوچ‌ها بوده است. ترک‌ها و کردها به علت جمعیت بیشتر و طبعاً فعالان فزون‌تر و نیز نزدیکی به پایتخت ـ در قیاس با عرب‌ها و بلوچ‌ها ـ توانسته‌اند ادبیات خود را به جنبش‌های به اصطلاح سراسری تحمیل کنند. در این زمینه نباید نقش مذهب و همان سنت‌های دست و پاگیر قبیله‌ای را فراموش کرد که با جان سختی به حیات خود ادامه می‌دهند. این سنت‌های زن ستیز در میان عرب‌ها و بلوچ‌ها و ترکمن‌ها ـ بیش از سایر ملیت‌ها ـ مانع اصلی مشارکت زنان در فعالیت‌های اجتماعی است.

به اینها باید فضای شدیداً امنیتی در اقلیم اهواز (خوزستان) و سیستان و بلوچستان را اضافه کنیم. نیز دیدگاه برخی از فعالان زن مرکز نشین را هم نباید فراموش کرد که به علت پیشداوری‌های مذهبی یا نژادی علاقه‌ای به کار در میان زنان بلوچ یا عرب ندارند. به ویژه رسوبات ضدعربی که ریشه در تاریخ و جغرافیا دارد و آگاهانه یا ناآگاهانه در ذهن برخی از زنان فعال فارس وجود دارد باعث می‌شود که این فعالان رغبتی به کار در میان زنان عرب نداشته باشند. اگر هم به آن استان می‌روند صرفاً با زنان اقلیت فارس تماس می‌گیرند. ارتباط با توده‌های زنان عرب نیاز دارد که فعالان کمپین یک ملیون امضا یا هر تشکل و حرکت دیگر زنان با زنان آگاه و روشنفکر عرب که فارسی می‌دانند ارتباط برقرار کنند تا اینان واسطه‌ی تماس با توده‌های زنان عرب شوند. زیرا تماس با زنان عرب نیاز به دانستن زبان آنان دارد. فراموش نکنیم که نوعی بی‌اعتمادی قومی نیز وجود دارد.

به نظر می‌رسد کمپین یک میلیون امضا با توجه به شرایط سیاسی و فشارهای جناح‌های تندرو حاکمیت و لایه‌های سنتی و مذهبی متعصب جامعه، در ابتدای کار چاره‌ای جز طرح حداقلی مطالبات زنان را نداشته است. و البته فقط بدین وسیله می‌توانست طیف وسیعی از جامعه زنان و هواداران‌شان را زیر پرچم خود گرد آورد.

شما می‌دانید که برخی از افراد، درکی از مساله‌ی زنان یا ملیت‌های غیرفارس ندارند و تکیه کلام‌شان این است که بر همه مردم ایران به یکسان ستم می‌رود. اینان درکی از ستم ملی و ستم جنسی ندارند که باید سعی کرد این مفاهیم را برای بخش‌های گسترده‌تری از مردمان جامعه‌ی ایران توضیح داد.

اما پرسش و انتقاد جدی که مطرح می‌شود این است که آیا فعالان زن و کمپین یک میلیون امضا خبری از زندانیان زن عرب در زندان‌های اهواز و خارج از اهواز دارند؟ آیا این فعالان می‌دانند که در سال 2006 (1385 ش) طبق گزارش سازمان‌های حقوق بشر اهوازی و بین‌المللی، نیروهای امنیتی، همسران چهار زندانی سیاسی عرب اهوازی و کودکان‌شان (معصومه کعبی و فرزند 4 ساله‌اش عماد؛ هدی هواشم و دو فرزند 4 ساله و دو ساله‌اش احمد و اسامه؛ صغری خضیراوی و فرزند 4 ساله‌اش زیدان؛ فهیمه اسماعیلی و سکینه نیسی) را دستگیر کردند تا شوهران‌شان را وادار به اعتراف کنند که بگویند دست به فعالیت‌های تروریستی زده‌اند؟ در این میان خود فهیمه اسماعیلی نیز پس از اعدام همسرش به 15 سال حبس محکوم شد.

در واقع ما در برخورد فعالان تشکل‌های به اصطلاح سراسری زنان شاهد رفتاری هستیم که حتا در برخورد با زنان ملیت‌های غیرفارس، برخی را خودی‌تر از دیگران می‌دانند. البته افشاگری درباره زنان زندانی کرد و آذربایجانی توسط آنها درست و به جاست اما باید این نگاه شامل دیگر زنان ملیت‌های ستمدیده نظیر عرب‌ها هم بشود. متأسفانه فعالان زن و کمپین نه تنها از این امور آگاه نیستند بلکه هیچ کوششی برای اطلاع از سرنوشت سخت و دشوار این زنان زندانی سیاسی انجام نداده‌اند. آنان از وضع اجتماعی و فرهنگی زن عرب اهوازی هم شناختی ندارند.

اخبار رسانه‌ای حاکی از رقم بالای خشونت‌های ناموسی در مناطق عرب نشین ایران است. به عنوان یک فعال عرب دلایل عمده این خشونت‌ها را در چه می‌بینید و به نظرتان فعالان حقوق زن به ویژه فعالان کمپین یک میلیون امضا که شبکه ارتباطی بزرگ‌تری با فعالان شهرهای مختلف دارند چه نقشی می‌توانند در کاهش این خشونت‌ها داشته باشند؟

خشونت‌های ناموسی ـ البته ـ در جاهای دیگر ایران هم وجود دارد اما به نظر می‌رسد که در مناطق عرب نشین بیشتر است. گرچه دادگستری اهواز هر از گاهی آمارهایی ارایه می‌دهد اما میزان درستی این آمارها مشخص نیست و حتا گاهی مردم عرب فکر می‌کنند که حاکمیت در این زمینه برای بدنامی آنها این آمارها را منتشر می‌کند. آنان می‌پرسند چرا دادگستری اهواز آمارهای مربوط به درگذشتگان ناشی از آسم و سکته و سرطان و بیماری‌های خاص زنان را اعلام نمی‌کند که بالاتر از میانگین کشور است. مردم عرب می‌دانند که با وجود گذشت بیش از بیست سال از پایان جنگ ایران و عراق و هفت سال از حمله آمریکا و متحدانش به عراق، این مردم عرب اقلیم اهوازند که هنوز قربانی می‌دهند، زیرا آب و هوا و خاک استان‌شان بر اثر این دو جنگ همچنان آلوده است. نیز با سدهای فراوانی که بر کارون و کرخه بسته‌اند رودخانه‌های استان دچار بی‌آبی شده‌اند. تلفات ناشی از برخورد زن و مرد و خرد و کلان با مین‌های باقی مانده از جنگ با عراق هم حکایت دردناک دیگری دارد. در این‌جا، تعصب‌ها و سنت‌های قبیله‌ای نقش منفی بازی می‌کنند. هشت سال جنگ خانمان برانداز ایران و عراق باعث کوچ هزاران روستایی و هورنشین عرب به شهرهای بزرگ، به ویژه شهر اهواز گردید. اینان به جای این که فرهنگ شهری را بپذیرند فرهنگ روستایی و عشایری خود را ترویج کردند. این مهاجرت‌ها بازگشتی در پی نداشت زیرا بخشی از این مردم به علت ممانعت سپاه پاسداران نتوانستند به روستاهای خود ـ به ویژه در مناطق مرزی ـ برگردند. به اینها هزاران خانواده روستایی را اضافه کنید که طی پروژه عرب زدایی، صدها هکتار از زمین‌های‌شان در دو سوی رودخانه کارون ـ از شوشتر تا خرمشهر (محمره) ـ توسط حکومت تهران غصب شد تا پروژه شدیداً سیاسی و ورشکسته "توسعه نیشکر کارون" را به اجرا درآورند. این خانواده‌های عرب، لشکر بزرگ ساکنان حلبی آبادهای حاشیه شهرهای بزرگ را تشکیل دادند. شما به همین شهر اهواز یعنی مرکز استان نگاه کنید، در حالی که اقلیت غیر عرب و مهاجر در محله‌های مرفه و با امکانات مدرن و با حمایت مستقیم و غیرمستقیم دولت زندگی می‌کنند، توده‌های عرب در محله‌هایی می‌زیند که از کمترین شرایط انسانی برخوردار است. در این حالت زنان و دختران مهم‌ترین قربانیان فقر و اعتیاد و فلاکت هستند.

تازگی‌ها نیز اعتیاد به مواد مخدر مرز مردانه خود را شکسته و در میان زنان عرب در حال گسترش است. گفتنی است که استان خوزستان یکی از بالاترین استان‌های دارای جمیعت معتاد در کشور است. بی‌گمان دست‌های بخش‌هایی از حاکمیت در ورای توزیع هر چه بیشتر مواد مخدر در میان عرب‌ها قرار دارد و اکنون با توزیع آن در میان زنان عرب زمینه را برای گسترش هر چه فزون‌تر بزهکاری‌ها در میان زنان آماده کرده است. اینان قصد دارند با این کارها زنان و مردان عرب را منفعل کنند تا هیچ کاری برای رهایی از ستم ملی و جنسی انجام ندهند.

دامنه وسیع بی‌سوادی در میان زنان عرب را نیز باید به عواملی اضافه کنیم که باعث می‌شود بخش‌های گسترده‌ای از این زنان به حقوق انسانی خود آگاهی نیابند. طبق تحقیقات میدانی که نگارنده چند سال پیش انجام دادم میزان بی‌سوادی در میان زنان عرب بیش از 35 سال به حدود 90 ـ 95 درصد می‌رسد. اکنون اگر پیشرفتی در این عرصه انجام گرفته بعید می‌دانم که این نسبت تغییر چندانی کرده باشد. نیز نسبت بی‌سوادی در میان زنان عرب کمتر از 35 سال در سال 1373 شمسی (1994م) حدود 65 درصد بود. یعنی در آن سال فقط 35 درصد از زنان عرب می‌توانستند فارسی صحبت کنند.

شمار دختران عرب مشغول به تحصیل در دانشگاه‌ها نیز بسیار پایین است و با میزان جمعیت عرب‌ها تناسبی ندارد. البته شمار پسران عرب مشغول به تحصیل در دانشگاه‌های استان و ایران نیز نسبت به جمعیت عرب‌های ایرانی، پایین است. اگر هم اکنون یک ملیون و چهارصد هزار دانشجو در ایران داشته باشیم، حدود 700 نفر از آنان عرب اهوازی هستند. و من احتمال می‌دهم فقط یک چهارم این‌ها دانشجوی دختر عرب اهوازی هستند. عرب‌ها پیرامون هفت تا هشت درصد جمیعت ایران را تشکیل می‌دهند اما سهم آنان در دانشگاه‌های کشور فقط پنج صدم درصد است و البته سهم دانشجویان دختر عرب حدود یک چهارم این رقم است. این بدان معناست که هم اکنون از هر ده هزار دانشجو در ایران 5 نفرشان عرب هستند (که 1.2 نفرشان دخترند). اما در صورت وجود یک نظام عادلانه و عاری از تبعیض نژادی، می‌بایست در برابر هر ده هزار تن دانشجوی ایرانی 600 دانشجوی عرب اهوازی داشته باشیم.

به نظر من اساسی‌ترین و نخستین متهم نابهنجاری‌های اجتماعی و خشونت علیه زنان عرب خود حکومت است. حکومت با عدم اجرای اصل 15 و 19 قانون اساسی و عدم تدریس زبان عربی در دوره ابتدایی عامل اصلی گسترش بی‌سوادی گسترده در میان عرب‌ها ـ و به ویژه در میان زنان ـ است. از این‌ها گذشته بسیاری از روستاهای عرب نشین حتا مدرسه ابتدایی ندارند. ضمناً عدم اعطای مجوز به زنان عرب برای تشکیل سازمان‌های فرهنگی و مدنی خاص خود ـ حتا در دوران ریاست جمهوری آقای خاتمی ـ یکی از عوامل عقب نگه داشتن زنان عرب و رواج خشونت علیه آنان است. من خود شاهد بودم که چگونه شماری از زنان فعال عرب در دوران حکومت اصلاح طلبان سال‌ها به دنبال مجوز برای یک سازمان یا جمعیت ویژه زنان عرب بودند اما هیچ‌گاه موفق به دریافت مجوز نشدند. بی‌گمان بستن فضای سیاسی و محدویت‌های فوق‌العاده اجتماعی برای زنان عرب زمینه را برای عقب نگه داشتن آنان فراهم کرده است.

شما وضعیت زنان عرب اهوازی را با وضعیت زنان هم‌قوم‌شان در کویت و قطر و امارات مقایسه کنید تا ببینید تفاوت از زمین تا آسمان است. در این کشورها نه تنها خشونت‌های ناموسی در درجه‌ی بسیار پایینی است و قابل قیاس با خشونت علیه زن عرب اهوازی نیست، بلکه زنان ـ به خصوص در کویت ـ به نمایندگی پارلمان و ریاست دانشگاه و مدیرکلی ادارات و وزارتخانه‌ها رسیده‌اند یا در عرصه هنر و موسیقی و تئاتر و ادبیات نقش به سزایی ایفا می‌کنند. هم اکنون چندین رمان نویس و هنرپیشه تئاتر و شاعر و نماینده پارلمان زن در کویت بغل دستی ما وجود دارند و ما نه تنها هیچ کدام از آنها را نداریم بلکه وضع زن عرب اهوازی ما، همانی است که در سطور پیشین تشریح شد.‌

فعالان زن و به ویژه کمپین برای کمک به رفع این خشونت‌ها باید دیوار بلند جدایی میان خود و زنان عرب اهوازی را در هم بشکنند و ـ اگر می‌توانند ـ سعی کنند برای آنان کمپین‌ها و گروه‌های ویژه‌ای تشکیل دهند که وسیله ارتباطی‌اش زبان عربی باشد. شاید این امر در بلوچستان هم جواب دهد. من ـ البته ـ نمی‌دانم امکانات کمپین یک ملیون امضا تا چه حد است و چقدر می‌تواند در این گستره فعالیت کند. به هر حال این‌ها راهکارهایی است که با کاربرد آنها می‌توان شکاف میان جنبش‌های زنان در مرکز و زنان پیرامون در مناطق ذکر شده را کم کرد.

نظری که بعضاً از طرف برخی از فعالان حقوق ملی عنوان می‌شود، اولویت حل مسئله‌ی ملی نسبت به مسئله‌ی ‌زنان و دیگر مسائل اجتماعی است. آیا شما، به عنوان یک فعال عرب که در زمینه‌ی حقوق ملی فعالیت دارید، قائل به این نوع اولویت بندی هستید؟

این دیدگاه هم درست است و هم نادرست. به نظر من اولویت‌بندی در این زمینه، موضوع را ساده می‌کند. زن وقتی زبانش در زنجیر باشد و از امتیاز "وابستگی به زبان رسمی" برخوردار نباشد چگونه می‌تواند مطالبات زنانه‌ی خود را بیان کند و برای حقوق ویژه خویش مبارزه کند. ملیون‌ها زن غیرفارس ـ چه عرب، چه ترک؛ و چه کُرد و ترکمن و بلوچ ـ اصلاً فارسی بلد نیستند تا بتوانند حقوق ابتدایی خود را مطالبه کنند. درست است که به زن فارس هم ظلم می‌شود اما حداقل زن فارس، اگر جرمی ـ جرم از نظر حاکمیت ـ مرتکب شد می‌تواند در دادگاه یا در رسانه‌ها یا ادارات دولتی یا هر تریبون دیگری از خود دفاع کند اما زن بی‌زبان غیرفارس از این هم محروم است. این بخشی از ستم ملی است که بر ستم جنسی مشترک با زن فارس افزوده می‌شود.

حتماً اظهارات اخیر محمد مصطفایی وکیل سکینه محمدی آشتیانی را خوانده یا شنیده‌اید که گفته است موکلم در دادگاه به علت ترک بودن از فهم اصطلاحات حقوقی و کلاً سخنانی که مطرح می‌شد عاجز بود و این سبب تشدید مجازات وی گردید. به راستی سکینه محمدی چه گناهی کرده است که ترک به دنیا آمده است؟ شما مطمئن باشید هزاران سکینه محمدی آشتیانی در مناطق عرب نشین و ترک نشین و کرد نشین و ترکمن نشین و بلوچ نشین وجود دارند که هیچ کس خبری از آن‌ها ندارد و البته حتماً هم نمی‌بایست جرمی شبیه سکینه محمدی آشتیانی مرتکب شده باشند. این زنان غیرفارس چون زبان رسمی را نمی‌دانند هم قربانی جرم تحمیلی دادگاه می‌شوند و هم چوب عدم درک زبان فارسی را می‌خورند زیرا نمی‌توانند از حقوق خود به این زبان دفاع کنند. و این بی عدالتی مضاعف ـ هم در توجیه اتهام به زن غیرفارس و هم در عدم تکلم به زبان مادری در دادگاه ـ ناشی از نابرابری مضاعف جنسی و ملی زنان غیرفارس است که قاعدتاً باید با دیگر شهروندان فارس ـ یا دستکم با زنان فارس ـ متساوی الحقوق باشد.

بنابراین منطقی‌تر آن است که زنان آگاه ملیت‌های غیرفارس ضمن مشارکت در جنبش این ملیت‌ها برای دستیابی به حقوق زبانی، فرهنگی و سیاسی، به طور همزمان، و در درون همین جنبش‌ها، یا همراه با سازمان‌های سراسری زنان برای رهایی از تبعیض جنسی مبارزه کنند و البته این مسوولیتی سنگین‌تر از مردان را بر دوش‌شان می‌گذارد. منظور من از سازمان‌های سراسری، سازمان‌هایی است که از شائبه های شووینیستی و عرب ستیزی و ترک ستیزی به دور باشند. زنان فعال غیرفارس در این عرصه باید از هم‌نوایی و مساعدت مردان معتقد به حقوق زنان جنبش‌های ملیت ها و نیز سازمان های سراسری زنان برخوردار شوند وگرنه فاصله میان آنان و زنان فعال فارس بیش‌تر خواهد شد و این به زیان همه‌ی زنان کشور ماست.

آن‌طور که من از بخش نخست پاسخ‌تان متوجه شدم شما نیز قائل به اولویت بندی هستید و حل مسئله‌‌ی ملی را مقدم بر مسئله‌ی زنان می‌دانید با این توجیه که اگر زن زبانش در زنجیر باشد نمی‌تواند مطالبات خود را بیان کند. ولی در پایان از همزمانی مبارزه برای رفع ستم ملیتی و جنسیتی سخن گفتید. می‌خواهم مشخصا و واضح نظرتان را در این مورد بدانم که به باور شما حل مسئله‌ی ملی مقدم و حل مسئله‌ زنان موخر است؟

من در این عرصه به اولویت بندی اعتقادی ندارم. من به همزمانی این دو نوع مبارزه باور دارم. در عین حال مشکل زنان عرب (و بلوچ و ترکمن و...) را هم پیشتر مطرح کردم و گفتم که اکثریت‌شان فارسی نمی‌دانند تا به کمپین یا تشکل‌های سراسری زنان بپیوندند و اصولاً هیچ ارتباطی میان آنان و زنان تهرانی یا اصفهانی یا شیرازی وجود ندارد چون زبان همدیگر را نمی‌فهمند و اساساً اکثریت زنان ملیت‌های یاد شده در شرایط و دورانی متفاوت با زنان تهرانی یا اصفهانی زندگی می‌کنند و مطالبات اولیه‌ی آنان با مطالبات زنان فعال در کمپین تفاوت دارد. مهم‌ترین خواسته یک دختر عرب اهوازی ـ فرضاً ـ این است که به خاطر کوچک‌ترین شک و گمان برادر یا پدر کشته نشود. یا این‌که قانون سنتی و ستمگرانه "نهوا" گریبانگیر او نشود.

بنا بر این ده مورد قانونی که کمپین به آنها اعتراض دارد از دیدگاه این زن، شاید مطالبات بعدی اوست. از این رو فعالان کمپین باید به مطالبات خاص زنان ملیت‌های غیرفارس توجه کنند و با این نوع زن ستیزی ـ که خشن و ضد انسانی است ـ نیز مبارزه کنند. منتهی راه ساده را انتخاب نکنند و همه چیز را به گردن سنت‌ها نیندازند. من باز هم تکرار می‌کنم، کمپین باید به فرآیند "عقب نگه داشتن" این زنان و کل قومیت عرب از سوی هیات حاکمه ایران توجه کند و از حاکمیت بخواهد جلوی نشر آگاهی در میان زنان عرب را نگیرد. ضمن این‌که سنت‌های مذموم زن ستیز در میان ملیت‌ها هم باید نقد شود. من به برخی از این موارد در جای جای این گفت‌وگو اشاره کرده‌ام. لذا این گونه فعالیت‌ها نیاز به نوعی توازن در تکامل اجتماعی دارد که هم اکنون موجود نیست. به نظر من با پیشقدم شدن فعالان زن کمپین و ارتباط آنان با زنان فعال و آگاه عرب می‌توان راه حلی برای این معضل یافت. من در باره زنان بلوچ اطلاعات چندانی ندارم. اما در دوره اصلاحات شاهد فعالیت زنان عرب و ترکمن در تهران بودم. در اهواز هم زنان عرب در عرصه‌های سیاسی و اجتماعی فعال بودند و توانستند در این زمینه نقش خود را ایفا کنند. آنان همواره با موانع دستگاه های امنیتی رو به رو بوده‌اند. اگر در آن دوران از همیاری سازمان‌های واقعی زنان برخوردار می‌شدند شاید ما اکنون شاهد حضور زنان عرب بیشتری در عرصه نبرد برای دستیابی به حقوق خود می‌بودیم. البته احزاب محلی ـ نظیر حزب الوفاق که دارای پایگاه مردمی وسیعی بود ـ نیز کوشش‌هایی برای جذب نیروی زنان انجام دادند که اگر حاکمیت می‌گذاشت این حزب محلی به کار خود ادامه دهد شاید وضع سیاسی و اجتماعی مردم عرب ـ و از جمله زنان ـ از امروز بهتر بود. زنان عرب در نهادهای فرهنگی و مدنی فعالیت داشتند اما تا خواستند خودی نشان دهند با برآمدن جناح راست تمامیت خواه و غلبه‌اش بر حاکمیت رو به رو شدند.

شما شاید ندانید که در دومین دوره شورای شهر اهواز، که مردم عرب این شهر هر نه نماینده شورای شهر را از میان خود بومیان عرب انتخاب کردند، چهار تن از این نمایندگان منتخب مردم، از زنان عرب بودند که یکی از آنان مدرک دکترا داشت. لذا هرگاه فضای سیاسی باز شده و مردم توانسته اند اکسیژن دموکراسی را استنشاق کنند هم زن و هم مرد عرب بهره برده اند. در این فضا، سنت های پوسیده عقب نشینی می کنند و نهادهای مدنی نقش اساسی تری در مبارزه با این گونه سنت ها و روابط کهن عشایری ایفا می نمایند. فاجعه هنگامی رخ داد که فضای سیاسی جامعه ایران طی چهار پنج سال گذشته، بسته شد وفضای امنیتی برقرار گردید و کفه به نفع نیروهای واپسگرای عشایری شد. در این فضا دیگر نه زن عرب اهوازی می تواند نفس بکشد ونه مرد عرب. اما هیچ چیز محال وپایدار نیست و زمینه برای فعالیت های فرهنگی و مدنی وجود دارد. باید نیروهای معتقد به فعالیت های مسالمت آمیز مدنی و اجتماعی و سیاسی را حمایت کرد و آنان نیز نوعی شجاعت و جسارت به خرج دهند تا فضا شکسته شود. به هر تقدیر آن چه که فعالیت این نیروها را مشکل می سازد فعالیت های خشونت آمیز گذشته است که خود دستگاه های امنیتی به نوعی در آنها دست داشتند تا به آن بهانه فضا را هر چه بیشتر امنیتی کنند

به نظر شما وجه اشتراک جنبش‌های حقوق ملی در ایران با جنبش زنان و مشخصاً حرکتی نظیر کمپین یک میلیون امضا چیست؟ آیا این جنبش‌ها و حرکت‌ها تعارضی با هم دارند؟

موضوع «نابرابری» وجه اشتراک جنبش ملیت‌های غیرفارس با جنبش سراسری زنان در ایران است. اساس این نابرابری در مورد زنان، تبعیض جنسیتی و درباره ملیت‌های غیر فارس، تبعیض ملی (قومی) است. این دو نوع تبعیض همراه با تحقیر و پایمال کردن حقوق زنان و ملیت‌های غیر فارس، مقوله‌های "ستم جنسی" و "ستم ملی" را تشکیل می‌دهد. از آن‌جا که کمپین یک میلیون امضا حرکتی عدالت خواهانه است نوعی از هم‌نوایی را در میان جنبش ملیت‌ها ـ به ویژه در میان زنان این ملیت‌ها ـ بر می‌انگیزد. زیرا اینان نیز به دنبال عدالت هستند. اما این هم‌نوایی ابتدا غریزی است و برای آن که شکلی آگاهانه به خود بگیرد باید از شکل غریزی خود بیرون آید و در چارچوب یک برنامه سیاسی ـ اجتماعی و در فرایند مبارزه علیه تبعیض و عاملان تبعیض در جامعه ایران به همبستگی میان دو جنبش فراروید. در واقع آن‌چه درباره ملیت‌های غیر فارس گفته شد در مورد زنان نیز صدق می‌کند. یعنی اینان نیز با قربانیان تبعیض و ستم یعنی ملیت‌های غیرفارس و کارگران و دیگر لایه‌های اجتماعی ستمدیده جامعه ایران احساس همدردی می‌کنند. اما هنوز هم شائبه‌ها و پیشداوری‌ها درباره جنبش‌های ملیت‌ها در ذهن برخی از فعالان زنان وجود دارد. متاسفانه گفتمانی که سی سال است فعالان ملیت‌های غیر فارس را تجزیه‌طلب معرفی می‌کند تاثیر خود را بر برخی از فعالان حقوق زنان گذاشته است و باعث دور شدن این دو جنبش ضد تبعیض از یکدیگر شده است. در مورد عرب‌ها وضع از این هم بدتر است و رسوبات نژادگرایانه ضد عرب در ذهن برخی از زنان فارس وجود دارد اما احساس می‌کنم که در کمپین یک ملیون امضا چنین احساساتی شکل غالب کمپین نباشد.

در این زمینه بد نیست به موردی اشاره کنم که به نظر من سودمند است، دستکم برای نزدیک کردن این جنبش‌ها به یکدیگر. خانم جویا بلوندل سعد پژوهشگر و ایران شناس آمریکایی کتابی دارد به نام "عرب ستیزی در ادبیات معاصر فارسی". وی در این کتاب به مقوله‌ی عرب ستیزی در آثار نویسندگان پیشکسوت ادبیات فارسی نظیر صادق هدایت، محمدعلی جمال زاده، صادق چوبک، آل احمد، نادرپور و اخوان ثالث و نیز زنان شاعر و نویسنده‌ای همچون فروغ فرخ‌زاد و سیمین دانشور و طاهره صفارزاده می‌پردازد و نتیجه می‌گیرد که برخلاف مردان، عرب ستیزی در آثار این زنان وجود ندارد. و البته این امر را ناشی از تبعض جنسی علیه زنان می‌داند که باعث می‌شود زنان نویسنده برخلاف همگنان مرد خود دچار عرب ستیزی و نژادپرستی نشوند.

من البته در تجربه‌ی شخصی خودم هنگامی که در کانون نویسندگان ایران در تهران فعال بودم، با مواردی خلاف آن‌چه خانم جویا بلوندل گفته است روبه‌رو شدم. در یکی از نشست‌های کانون یکی از زنان شاعر ـ که در جامعه ایران هم از شهرتی برخوردار است ـ به عرب‌ها توهین کرد و به من تهمت تجزیه‌طلبی زد که با واکنش منفی و انتقاد آمیز اغلب نویسندگان حاضر در جلسه روبه‌رو شد. من البته این حالت را استثنا در قاعده‌ای می‌دانم که خانم جویا بلوندل در کتاب خود به آن اشاره کرده است.

به عنوان پرسش پایانی؛ ترم "حمایت جنبش‌های اجتماعی از یکدیگر" چطور و با توجه به چه فاکتورهایی عملی می‌شود؟

شکی نیست که جنبش‌های اجتماعی بدون همیاری و هماهنگی نمی‌توانند خواسته‌های خود را بر حاکمیت تحمیل کند. جنبش‌های ملی (ملیت‌ها) به مثابه‌ی جنبش‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی از پتانسیل مردمی فوق‌العاده‌ای برخوردارند که می‌توانند یاور جنبش‌های زنان و دیگر جنبش‌های اجتماعی در ایران باشند.

جنبش سبز نشان داد که هیچ شهر و استان و ملیتی و هیچ نیرویی به تنهایی نمی‌تواند در برابر استبداد بایستد. تبعیض و نابرابری برخاسته از افکار و رفتار حاکمیت، وجه مشترک همه‌ی این جنبش‌هاست. متأسفانه در گذشته تحرکی در زمینه نزدیکی این جنبش‌ها به یکدیگر صورت نگرفته بود. اکنون اما همه ـ حداقل در حرف ـ به صرافت افتاده‌اند که کاری در این زمینه انجام دهند.

جنبش دموکراسی خواهی کنونی مردم ایران بستر مناسبی برای این امر فراهم آورده است. «گفت‌وگو» مهم‌ترین وسیله برای آشنایی و در مرحله بعد هماهنگی میان این جنبش‌هاست. در داخل و خارج کشور باید فعالان این جنبش‌ها با هم بنشینند و راه‌های هماهنگی و همیاری را بررسی کنند. همان گونه که گفته شد پیش شرط این امر، رهایی از هر گونه پیشداوری جنسیتی، قومی ونژادی و ایدیولوژیک است.

متهمان، تحت فشار به محاربه اعتراف می‌کنند

2010-01-26T22:14:00.002+03:30

رادیو زمانه ـ شیرین فامیلی: فعالان حقوق بشر در ایران خبر می‌دهند که برای ۲۱ زندانی کُرد احکام اعدام صادر شده است. به گفته‌ی آن‌ها فقط در یک ماه اخیر، دادگاه‌های انقلاب در تهران و شهرستان‌ها برای چهار تن از فعالان سیاسی و مدنی کُرد احکام اعدام صادر کرده‌اند؛ برای شیرین علم هولی دادگاه بدوی در تهران و برای عزیز محمدزاده دادگاه بدوی در شهر سقز حکم اعدام صادر کرده‌اند. اما احکام دو تن دیگر از فعالان کُرد به نام‌های قادر محمدزاده و محمدامین عبدالهی در دادگاه تجدیدنظر از حبس‌های طولانی به اعدام ارتقا پیدا کرده است.

رادیو زمانه در مورد وضعیت این زندانیان و احکامی که برای آن‌ها صادر شده با کاوه کرمانشاهی، روزنامه‌نگار و فعال حقوق بشر، گفت‌وگو کرده است...

افزایش صدور حکم اعدام برای فعالان کُرد

2010-01-25T23:40:00.002+03:30

رادیو زمانه ـ کاوه کرمانشاهی: به دنبال صدور احکام اعدام برای زندانیان سیاسی کُرد، طی روزهای اخیر ۳ اسم دیگر به لیست فعالان کُرد محکوم به اعدام افزوده شد. بدین ترتیب تعداد زندانیان سیاسی کُرد که از سوی دادگاه‌های انقلاب اسلامی به اتهام محاربه حکم اعدام دریافت کرده‌اند به ۲۱ تن رسید.

کمپین دفاع از زندانیان سیاسی و مدنی کُرد با انتشار اسامی این ۳ نفر اعلام کرد: قادر محمدزاده و محمدامین عبدالهی پیش از این به اتهام اقدام علیه امنیت ملی از طریق همکاری با احزاب اپوزیسیون کردستان در دادگاه بدوی به ۳۲ و ۲۰ سال حبس محکوم شده بودند. اما شعبه‌ی دوم دادگاه تجدیدنظر ارومیه احکام فوق را به اعدام ارتقاء داد.

عزیز محمدزاده، جوان ۲۶ ساله‌ی کُرد نیز از سوی دادگاه بدوی شهر سقز به اتهام محاربه به اعدام محکوم شد. وی ۲۱ مهرماه سال جاری توسط مأموران امنیتی بازداشت و مدت ۳ ماه را تحت شرایط سخت در بازداشت‌گاه اداره‌ی اطلاعات سقز گذراند و سپس به زندان مرکزی این شهر انتقال یافت. گفته می‌شود پس از صدور این حکم اموال عزیز محمدزاده از طرف اداره‌ی اطلاعات شهر سقز توقیف شده است.

در پی صدور این احکام، کمپین بین‌المللی حقوق بشر در ایران طی بیانیه‌ای نگرانی جدی خود را از افزایش صدور احکام اعدام برای زندانیان سیاسی کُرد که حاصل دادگاه‌های ناعادلانه هستند ابراز داشت. این کمپین با اعلام هشدار نسبت به خطر اعدام فعالان کُرد از شورای حقوق بشر سازمان ملل خواست قبل از وقوع یک فاجعه‌ی حقوق بشری، مسوولیت خود را برای پاسخ‌گوکردن ایران به انجام برساند.

از سوی دیگر با انتقال حبیب‌الله لطیفی به سلول انفرادی، نگرانی‌ها نسبت به خطر اجرای حکم وی افزایش یافت. سازمان عفو بین‌الملل با انتشار اطلاعیه‌ای در مورد اعدام قریب‌‌الوقوع این زندانی سیاسی کُرد و هم‌چنین شیرکو معارفی دیگر فعال کُرد محکوم به اعدام هشدار داد. مادر حبیب‌الله لطیفی هم در مصاحبه‌ای از مسوولان قضایی خواست تا احکام اعدام را متوقف کنند. وی خطاب به نهادهای حقوق بشری گفت: «در برابر احتمال اجرای این احکام سکوت نکنید.»

فدراسیون بین‌المللی آموزش که بیش از ۳۰ میلیون معلم از ۱۷۱ کشور جهان در آن عضو هستند در بیانیه‌ای که منتشر ساخت از احتمال اجرای حکم اعدام فرزاد کمانگر ابراز نگرانی کرد و از حکومت ايران خواست تا ضمن رعايت حقوق بشر، این معلم کُرد را آزاد کند. اين اتحادیه‌ی بين‌المللی معلمان هم‌چنين از تمامی سازمان‌های عضو خود خواست تا با ارسال نامه برای مقام‌های جمهوری اسلامی خواستار آزادی فرزاد کمانگر شوند.

سازمان دیده‌بان حقوق بشر نیز در گزارشی که از وضعیت حقوق بشر در ایران منتشر ساخت اعلام کرد حکومت ایران در سال ۲۰۰۹ به بی‌سابقه‌ترین سرکوب طی ۱۰ سال گذشته دست زده است. این گزارش که بر موارد نقض حقوق بشر در جریان حوادث پس از انتخابات ریاست جمهوری در ایران تاکید دارد، به فشارهای وارده از سوی حکومت بر اقلیت ملی کُرد در ایران نیز اشاره کرده و با اعلام این‌که ایران مقام دوم اعدم‌کنندگان در جهان را داراست، گفته است: «در اکثر موارد اعدام در ایران اعدام‌شوندگان از دست‌رسی کافی به مشورت‌های حقوقی برخوردار نیستند.»

گروهی از فعالان زن اقدام به راه‌اندازی ویلاگی با عنوان «تا لغو اعدام شیرین علم هولی» کردند. فریدون شامی وکیل این زندانی سیاسی کُرد طی مصاحبه‌ای با این ویلاگ ضمن تشریح روند حقوقی پروند موکل‌اش اعلام کرد این دختر ۲۸ ساله‌ی کُرد زمانی که تحت بازداشت اطلاعات سپاه بوده، جهت اخد اعتراف به‌شدت مورد شکنجه قرار گرفته است. وی گفت: «در لایحه‌ی تجدیدنظرخواهی به غیرقانونی ‌بودن اعترافی که زیر شکنجه از متهم گرفته شود اشاره کرده‌ام و خواستار پایین‌ترین سطح مجازت برای موکل‌ام شده‌ام.»

در اقدامی دیگر به دنبال نامه‌ها و مطالبی که فرزاد کمانگر، فرهاد وکیلی، سامی حسینی و شیرین علم هولی از درون زندان نگاشته و انتشار بیرونی یافتند. موجی از اعلام حمایت‌ها از این فعالان کُرد محکوم به اعدام و در اعتراض به احکام صادره برای آنان، در قالب یادداشت‌ها و نوشتارهایی از سوی فعالان ایرانی که بعضاً در دوره‌های مختلف بازداشت و حبس از هم‌یندان این افراد بوده‌اند به راه افتاد.

ترور ولی‌الله حاجی قلی‌زاده، دادستان کل دادگاه‌های عمومی و انقلاب شهرستان خوی در استان آذربایجان غربی اقدام خشونت‌باری بود که هفته‌ی گذشته از سوی گروهی که خود را «نیروهای شرق کردستان» معرفی کردند، رخ داد. آن‌گونه که در اطلاعیه‌ی این گروه آمده، دلیل این اقدام مسوولیت این مقام ارشد قضایی شهر خوی در صدور و اجرای احکام اعدام دو تن از زندانیان سیاسی کُرد به نام‌های حسن حکمت دمیر و فصیح یاسمنی بوده است. به دنبال این ترور از سوی مقامات قضایی و دولتی خوی اعلام شد دست کم ۴ نفر از کسانی که مظنون به دست‌داشتن در این عملیات بوده‌اند بازداشت و تحت بازجویی قرار گرفته‌اند.

تبعیضات قانونی و عرفی علیه زنان در کردستان باز هم قربانی گرفت. زنی ۵۵ ساله به نام آمنه رشیدی از اهالی روستایی در شهرستان سردشت اقدام به خودسوزی نمود و پس از انتقال به بیمارستان جان باخت. این زن دارای ۴ فرزند بود و دلیل خودکشی وی اختلافات خانوادگی عنوان شده است.

حمله‌ی مرزیانان و نیروهای انتظامی به کاسب‌کاران کُرد در مناطق مرزی هم‌چنان ادامه دارد. این بار در منطقه‌ی حاجی عمران در شهرستان پیران‌شهر شخصی به نام سید واحد حسینی مورد اصابت گلوله قرار گرفت و به‌شدت زخمی شد. هم‌چنین گفته می‌شود دو برادر به نام‌های امین و امید محمدی بر اثر گرفتارشدن در سرمای کوهستان‌های مرزی بین ایران و ترکیه جان خود را از دست دادند. جسد این دو کاسب‌کار کُرد چهارشنبه‌ی گذشته از سوی دیگر کاسب‌کاران منطقه پیدا شد.

در هفته‌ای که گذشت شاهد صدور یک حکم بدوی و یک حکم قطعی برای دو زندانی سیاسی در زندان سقز بودیم. ناصر سعیدی که در تاریخ ۲۳ آذر ۸۸ بازداشت شده بود، در شعبه‌ی‌ اول دادگاه انقلاب سقز به ۴ سال حبس تعزیری محکوم شد. هم‌چنین حکم ۶ سال حبس تعزیری برای محمد عزیزی در مرحله‌ی تجدیدنظر تایید شد. اتهام هر دوی این افراد ارتباط با احزاب اپوزیسیون کردستان عنوان شده است.

در ادامه‌ی بازداشت‌ها، احسان هوشمند صبح روز سه‌شنبه ۲۹ دی، توسط پلیس امنیت تهران در منزل‌اش بازداشت شد. ناهید کوه‌شکاف همسر این پژوهش‌گر کُرد نیز دو روز بعد با احضار به پلیس امنیت بازداشت گردید. اما قاضی پرونده روز بعد به دلیل داشتن فرزند خردسال دستور آزادی وی را با قرار تعهد تا احضار بعدی صادر کرد.

در مهاباد نیز ماموستا عبدالرحمن فتاحی و ملا احمد سنندجی به‌هم‌راه تعداد دیگری از روحانیون و فعالان مذهبی اهل سنت توسط نیروهای وابسته به اداره‌ی اطلاعات بازداشت شدند. مأموران امنیتی پس از بازداشت این افراد منازل تعدادی از آن‌ها را مورد تفتیش و بازرسی قرار دادند.

محسن جلدیانی که سابقه‌ی ۲۴ سال تدریس در دبیرستان‌های اشنویه را دارد، از سوی مأموران امنیتی در منزل خود بازداشت شد. از مریوان هم خبر می‌رسد که ۳ شهروند کُرد به نام‌های جبار حاجی مرادی، کامران مرادی و آزاد راوند توسط نیروهای امنیتی بازداشت شده‌اند.

نیروهای گارد ویژه در زندان ارومیه با یورش به بند محل نگه‌داری زندانیان سیاسی ضمن تخریب وسایل آن‌ها، با استفاده از باتوم زندانیان این بند را مورد ضرب و شتم قرار دادند و یکی از زندانیان کُرد به نام «علی احمد سلیمان» که تبعه‌ی کشور ترکیه است را به مکانی نامعلوم منتقل کردند.

هم‌چنین گفته می‌شود «رمضان احمد» زندانی سیاسی کُرد تبعه‌ی سوریه نیز از زندان مرکزی زنجان به محلی نامعلوم منتقل شده است. در خبری دیگر درباره‌ی زندانیان سیاسی کُرد تبعه‌ی کشورهای همسایه که در زندان‌های ایران محبوس هستند؛ دو زندانی سیاسی زن که متهم به عضویت در حزب کارگران کردستان بودند اخیراً از سوی ایران به ترکیه تحویل داده شده‌اند.

باز هم از زندان ارومیه؛ مسوولان قضایی با درخواست آزادی مشروط یک زندانی سیاسی به نام عثمان مصطفی‌پور مخالفت کردند. این زندانی کُرد در حال حاضر هفدهمین سال از دوره محکومیت ۲۵ ساله‌ی خود را می‌گذراند.

در زندان سنندج نیز مأموران حفاظتی با حضور در بند پاک این زندان ضمن رفتاری توهین‌آمیز اقدام به توقیف کتاب‌‌ها و دست‌نوشته‌های زندانیان سیاسی کردند. عدنان حسن‌پور به علت اعتراض به این عمل مأموران به سلول انفرادی منتقل شد.

سایت مرکز خبررسانی سقز اعلام کرد؛ یک زندانی به نام انور رحمانی در زندان این شهر جان باخت. علت مرگ مشکوک این شهروند کُرد که یک هفته‌ پیش‌تر بازداشت شده بود، مشخص نیست.

و اما در زندان کرمانشاه؛ با انتقال عباس جلیلیان از بند ۳ مشاوره این زندان به بند ۶ تماس‌های تلفنی وی با خانواده‌اش قطع شد. مسوولان قضایی نیز با وجود گذشت ۳ ماه از آغاز دوره‌ی محکومیت این نویسنده و پژوهش‌گر کُرد هنوز وثیقه‌ی تأمین‌شده برای آزادی مشروط وی پیش از صدور حکم را به خانواده‌ی وی مسترد نکرده‌اند.

حسن‌علی مهدوی چشمه‌گچی، دبیرکل حزب توسعه‌ی کرمانشاه که از ۷۰ روز پیش با شکایت‌های صورت گرفته علیه وی از طرف محمد کرمی‌راد نماینده‌ی کرمانشاه در مجلس، بانک ملی، شرکت مخابرات و سازمان تبلیغات کرمانشاه با حکم قضایی در بازداشت به سر می‌برد، اعلام کرده بود در اعتراض به ادامه‌ی بازداشت خود دست به اعتصاب غذا خواهد زد. اما با قول مساعد مسوولان قضایی مبنی بر پی‌گیری وضعیت وی از این کار منصرف شد. موارد اتهامی مهدوی مربوط به ادعاهایی می‌باشد که وی در وبلاگ «ساحت نیوز» علیه شاکیان‌اش مطرح کرده است.

با گذشت یک سال و نیم از زندانی‌شدن دکتر آرش و کامیار علایی وکیل این دو برادر کُرد اعلام داشت که دیوان عالی کشور احکام ۶ و ۳ سال حبس برای موکلان‌اش را نقض کرده است و آن‌ها به زودی آزاد خواهند شد. اتهام این دو پزشک سرشناس بین‌المللی در زمینه‌ی پیش‌گیری از بیماری ایدز، همکاری با دولت خارجی متخاصم عنوان شده بود که دیوان عالی کشور این اتهام را رد کرد.

با تایید پزشکی قانونی مبنی بر بیماری قلبی کامران آسا و عدم توانایی وی در تحمل شرایط زندان، احتمال می‌رود با قول مساعد قاضی شعبه‌ی ۲۸ دادگاه انقلاب تهران، برادر دانشجوی جان‌باخته کیانوش آسا، طی روزهای آینده با تبدیل قرار از زندان قزل حصار آزاد شود.

صبح روز دوشنبه ۵ بهمن، از سوی دادگاه انقلاب سنندج برای دو تن از بازداشت‌شدگان در مراسم سال‌گرد ابراهیم لطف‌الهی قرار وثیقه صادر شد. مهدی دعاگو و لقمان احمدی هر یک به تأمین ۴۰ میلیون تومان وثیقه موظف شده‌اند. ۴ نفر دیگر از بازداشت‌شدگان سنندجی نیز هفته‌ی گذشته با سپردن تعهد آزاد گشتند. اما مختار زارعی، آزاد لطفی‌پور، امید شیخی و مجید حمیدی هم‌چنان در بلاتکلیفی به سر می‌برند.

سجاد مرادی، ناصر احمدی و کیوان مختاری ۳ دانشجوی کُرد دانشگاه‌ تهران بودند که طی این هفته آزاد شدند. هنوز تعداد دیگری از دانشجویان کُرد دانشگاه‌های تهران بازداشت هستند و از شرایط نگه‌داری و وضعیت پرونده‌ی شماری از آن‌ها اطلاعی در دست نیست.

مادر کیانوش و کامران آسا: منتظرم کامران به خانه برگردد

2010-01-24T12:37:00.011+03:30

روز آنلاین ـ کاوه کرمانشاهی: فکر می‌‌کنم سخت‌ترین کار برای یک فعال حقوق بشر رودرویی با مادر شخص بازداشت شده و صحبت کردن با اوست. این‌که بخواهی بدون در نظر گرفتن واقعیت تلخ موجود، در چنین شرایطی فقط حرف‌های امیدوار کننده بزنی تا از نگرانی یک مادر نسبت به وضعیت و آینده فرزندش بکاهی اصلاً کار آسانی نیست. هر چه تلاش کنی باز هم نتیجه‌ی مطلوب حاصل نمی‌شود. چون او یک مادر است و تو یک فعال حقوق بشر یا یک دوست، که هر چقدر هم نزدیک باشی از درک احساس مادرانه‌‌ او عاجزی.

سخت‌تر از این اما رودرویی با مادری‌ست که عزادار فرزند جان‌باخته‌اش است و از این مصیبت داغی سنگین بر دل دارد. این‌جاست که حتی امیدوار کننده‌ترین واژه‌ها و جملات نیز در برابر آه سرد و قطره اشک این مادر رنگ می‌بازد. او دیگر نگران وضعیت و آینده فرزندش نیست تا بخواهی به وی امیدواری دهی. حال اگر نخواهی از سر استیصال به جملات تکراری "خدا صبرت بدهد" و "خدا حقش را بگیرد" و... پناه ببری، باید سکوت کنی تا این‌بار فقط مادر از ظلم و دردی که بر او رفته بگوید، شاید کمی آرام گیرد.

حالا این درد و نگرانی یکجا در مادر کیانوش و کامران آسا جمع شده و رودررویی با این مادر نیز که یک پسرش در سینه‌ی خاک است و آن دیگری در کنج زندان، سخت‌تر است. به اصرار می‌توانم برای نیمی از روز هم که شده از خانه‌ای که در و دیوارش را از عکس‌های کیانوش و کامران پوشانده خارج سازم. اما انگار در خانه‌‌ی ما و همه جای دیگر بر روی هر چیزی که در مقابل دیدگانش قرار می‌گیرد اسم پسرانش حک شده است. هر چه می‌بیند یا می‌شنود و حتی غذایی که می‌خورد بهانه‌ای‌ست برای یادآوری کیانوش شهید و کامران دربند.

آخرین وضعیت کامران را از مادرش جویا می‌شوم. کامران آسا برادر دانشجوی جان باخته کیانوش آسا روز 16 آذر، زمانی که قصد داشت برای شرکت در مراسم بزرگداشت برادرش وارد دانشگاه علم و صنعت شود، توسط مأموران نیروی انتظامی بازداشت شد.

فاطمه فلاح می‌گوید: در این مدت به جز روزهای تعطیل، دخترم که دانشجوی دانشگاه تهران است، درس و کلاسش را ول کرده و برای پیگیری کار برادرش هر روز به دادگاه انقلاب و پزشکی قانونی و زندان مراجعه می‌کند. خودم هم تا حالا سه بار به تهران رفته‌ام و یک بار توانستم کامران را در دادگاه انقلاب ببینم. او بیش‌تر از این‌که نگران خودش باشد، ناراحت من و خواهرانش بود.

قاضی شعبه‌ی 28 دادگاه انقلاب تهران همان روز قرار بازداشت کامران را تایید کرد. هر چه اصرار و خواهش کردم فایده‌ای نداشت. گفتم من یک پسرم را از دست داده‌ام، روا نیست که با من این طور رفتار بکنید و پسر دیگرم را هم بگیرید و به زندان بیاندازید. گفتند خانم شما فکر می‌کنید پسرتان را ما کشته‌ایم؟!

طی این مدت کامران هر دو روز یک بار تماس تلفنی می‌گیرد. 10 روز پیش هم بالاخره دخترم به همراه آقای صالح نیکبخت که وکیل پرونده کیانوش است و در حال حاضر وکالت کامران را هم قبول کرده، توانستند او را در زندان ملاقات کنند.

کامران ناراحتی قلبی دارد و به همین خاطر از خدمت معاف شده، تحمل وضعیت و شرایط زندان برایش سخت است. مخصوصاً الان که از اوین به قزل حصار منتقل شده و این زندان به لحاظ بند محل نگهداری و شرایط بهداشتی وضعیت مناسبی ندارد.

ما قبلاً گواهی پزشک همراه با تاییدیه اداره نظام وظیفه را برای دادگاه بردیم و خواستیم تا کامران را به خاطر بیماری‌اش آزاد کنند. اما گفتند باید پزشکی قانونی تایید کند. بعد از کلی دوندگی و نامه نگاری از دادگاه به زندان، بالاخره هفته‌ی پیش کامران را برای معاینه برده بودند. پزشکی قانونی هم تایید کرده است که پسرم بیماری قلبی دارد و نمی‌تواند شرایط زندان را تحمل کند.

قاضی پرونده به دخترم گفته بود در صورت تایید پزشکی قانونی کامران را آزاد خواهند کرد. من به قولی که آقای قاضی داده امیدوارم و این هفته منتظرم تا کامران به خانه برگردد.